Xoqoniy Şirvoniy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 246-b. — ziyouz.com
Xoqoniy Şirvoniy (töliq ismşarifi Afzaliddin Badil ibn Ali) (1120, Şirvon 1199, Tabriz) — ozar şoiri. Ğazal, qasida va masnaviylar bitgan. Şoir Abu Alo Ganjaviydan (12-a. 1-yarmi) badiiy ijod sirlarini örgangan. 25 yoşida Şirvonşoxdar saroyidagi adabiy doiraga doxil bölib, «Xoqoniy» taxallusi bilan ğazallar yoza boşlagan. Ammo saroy amaldorlari X.Ş. bilan ustozi orasida nizo çiqaradi. X.Ş. hajga boriş bahonasi bilan bu mojarolardan qutuladi (1156). X.Ş. hajdan qaytgandan söng ham uning atrofidagi iğvo va tuhmatlar töxtamaydi. Hatto Mujriddin Boylaqoniy X.Ş. imzosi bilan Isfahon xalqini hajv qilib, qasida tarqatadi, şoir zindonga taşlanadi. Uning «Sifahon», «Hibsiyot» (1159) qasidalari şu munosabat bilan yozilgan. Vizantiya şahzodasi Andronik Kamen yordamida hibsdan qutulgan. Umrining oxirgi yillarini Tabrizda ötkazgan. Şoirning qabri Murğob qabristonidagi «Maqbarat uşşuaro»dadir. X.Ş.dan bizga qadar 14 ming baytdan iborat şe'rlar devoni, 3 ming baytni taşkil kiladigan «Tuhfat ulIroqayn» («Ikki Iroq tuhfasi», 1157) masnaviysi meros bölib qolgan. Şe'rlarida işqmuhabbat tasviri bilan birga mavjud ijtimoiy tuzum, özi yaşayotgan zamon illatlarini röyrost tankid, zulmzöravonliklardan noliş kuçli. Ijodi 13-a.dan örganila boşlagan. «Tuhfat ulIroqayn» masnaviysi hamda «Madoyin qasri» qasidasi Arab va Ajam xalqlari tarixi, ma'naviyatini örganişda muhim manba vazifasini ham ötaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОҚОНИЙ ШИРВОНИЙ (тўлиқ исмшарифи Афзалиддин Бадил ибн Али) (1120, Ширвон 1199, Табриз) — озар шоири. Ғазал, қасида ва маснавийлар битган. Шоир Абу Ало Ганжавийдан (12-а. 1-ярми) бадиий ижод сирларини ўрганган. 25 ёшида Ширвоншохдар саройидаги адабий доирага дохил бўлиб, «Хоқоний» тахаллуси билан ғазаллар ёза бошлаган. Аммо сарой амалдорлари Х.Ш. билан устози орасида низо чиқаради. Х.Ш. ҳажга бориш баҳонаси билан бу можаролардан қутулади (1156). Х.Ш. ҳаждан қайтгандан сўнг ҳам унинг атрофидаги иғво ва туҳматлар тўхтамайди. Ҳатто Мужриддин Бойлақоний Х.Ш. имзоси билан Исфаҳон халқини ҳажв қилиб, қасида тарқатади, шоир зиндонга ташланади. Унинг «Сифаҳон», «Ҳибсиёт» (1159) қасидалари шу муносабат билан ёзилган. Византия шаҳзодаси Андроник Камен ёрдамида ҳибсдан қутулган. Умрининг охирги йилларини Табризда ўтказган. Шоирнинг қабри Мурғоб қабристонидаги «Мақбарат ушшуаро»дадир. Х.Ш.дан бизга қадар 14 минг байтдан иборат шеърлар девони, 3 минг байтни ташкил киладиган «Туҳфат улИроқайн» («Икки Ироқ туҳфаси», 1157) маснавийси мерос бўлиб қолган. Шеърларида ишқмуҳаббат тасвири билан бирга мавжуд ижтимоий тузум, ўзи яшаётган замон иллатларини рўйрост танкид, зулмзўравонликлардан нолиш кучли. Ижоди 13-а.дан ўрганила бошлаган. «Туҳфат улИроқайн» маснавийси ҳамда «Мадойин қасри» қасидаси Араб ва Ажам халқлари тарихи, маънавиятини ўрганишда муҳим манба вазифасини ҳам ўтайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.