Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 197–198-b. — ziyouz.com
Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi - Xorazm vohasi arxeologik madaniyati va tarixini (paleolit davridan mil. 18—19 a.largaça) tekşiriş maqsadida uyuştirilgan ekspeditsiya (1937). Xorazmni arxeologik va etnografik jihatdan örganiş 1928—29 y.larda boşlangan. A. Yu. Yakubovskiy boşçiligidagi ekspeditsiya xorazmşoxdar poytaxti — Urganç (hoz. Köhna Urganç) dagi me'moriy yodgorliklarni va ilk örta asr şahri Mizdaxqon (Xöjayli yaqinidagi Gavr qal'a)da qazişma işlari olib borgan. 1934 y. Toşhovuzdagi Zamaxşar şahar xarobasida M. V. Voyevodskiy ekspeditsiyasi faoliyat yurgizgan. 1936 y. Ya. Ğulomov va T. Mirğiyosovlar Manğit yaqinida joylaşgan mil. 1-ming yillik örtalariga oid zarduştiylar qabristonini tadqiq etgan. 1937 y. Ya. Ğulomov Guldursun, Norinjon va Pilqal'a şahar xarobalarini tekşirgan. Şu yildan e'tiboran X.a. e.e. (rahbari — SP.Tolstoye) iş boşlagan. Ekspeditsiya tarkibi yildan yilga arxeolog, etnograf, antropolog, rassom, me'mor va b. mutaxassislar bilan kengaytirilgan. Ekspeditsiya a'zolari Ayoz qal'a, Bozorqal'a, Jonbos qal'a, Tuprokkal'a, Köykirilgan qal'a, Qörğoşinqal'a, Qizilqal'a, Közaliqir, Teşikqal'a kabi noyob arxeologik yodgorliklarni ilmiy tadqiq etdilar.
Qazişlar natijasida turli davrlarga mansub bölgan Xorazm vohasining juda köp tarixiy yodgorliklari: xarobalar, qal'alar, istehkomlar, kanallar, qad. madaniyatni örganişga yordam beruvçi yozuvlar, suratlar, uy anjomlari, muhrlar, kumuş, mis haykalçalar topildi. Ekspeditsiya Qad. Xorazmning boşqa ölkalar bilan qanday aloqada bölganligini örgandi. Natijada Xorazm qadimdan VolgaDon havzalaridagi skiflar, quyi Sirdaryo atrofidagi saklar, Jan. Turkmaniston va Buxoro vohasi xalqlari bilan tarixiymadaniy aloqada bölganligi ilmiy jihatdan asoslandi. Ekspeditsiya materiallari asosida muhim monografiyalar, ilmiy maqolalar, tarixiy oçerklar yozilgan. Ilmiy hisobotlar «Trudi Xorezmskoy arxeologoetnografiçeskoy ekspeditsii» nomi bilan naşr qilinadi. X.a.e.e. faoliyati tufayli 1marta Xorazmning arxeologiya xaritasi (1956) tuzilgan. Ekspeditsiyaning i.t.lari butun Örta Osiyoning qad. tarixini örganişda muhim ahamiyatga ega böldi.
Ad.: Tolstov S. P ., Drevniy Xorezm, M., 1948; Ğulomov Ya. Ğ., Xorazmning suğoriliş tarixi, T., 1959.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРАЗМ АРХЕОЛОГИЯ-ЭТНОГРАФИЯ ЭКСПЕДИЦИЯСИ - Хоразм воҳаси археологик маданияти ва тарихини (палеолит давридан мил. 18—19 а.ларгача) текшириш мақсадида уюштирилган экспедиция (1937). Хоразмни археологик ва этнографик жиҳатдан ўрганиш 1928—29 й.ларда бошланган. А. Ю. Якубовский бошчилигидаги экспедиция хоразмшохдар пойтахти — Урганч (ҳоз. Кўҳна Урганч) даги меъморий ёдгорликларни ва илк ўрта аср шаҳри Миздахқон (Хўжайли яқинидаги Гавр қалъа)да қазишма ишлари олиб борган. 1934 й. Тошҳовуздаги Замахшар шаҳар харобасида М. В. Воеводский экспедицияси фаолият юргизган. 1936 й. Я. Ғуломов ва Т. Мирғиёсовлар Манғит яқинида жойлашган мил. 1-минг йиллик ўрталарига оид зардуштийлар қабристонини тадқиқ этган. 1937 й. Я. Ғуломов Гулдурсун, Норинжон ва Пилқалъа шаҳар харобаларини текширган. Шу йилдан эътиборан Х.а. э.э. (раҳбари — СП.Толстое) иш бошлаган. Экспедиция таркиби йилдан йилга археолог, этнограф, антрополог, рассом, меъмор ва б. мутахассислар билан кенгайтирилган. Экспедиция аъзолари Аёз қалъа, Бозорқалъа, Жонбос қалъа, Тупроккалъа, Кўйкирилган қалъа, Қўрғошинқалъа, Қизилқалъа, Кўзалиқир, Тешикқалъа каби ноёб археологик ёдгорликларни илмий тадқиқ этдилар.
Қазишлар натижасида турли даврларга мансуб бўлган Хоразм воҳасининг жуда кўп тарихий ёдгорликлари: харобалар, қалъалар, истеҳкомлар, каналлар, қад. маданиятни ўрганишга ёрдам берувчи ёзувлар, суратлар, уй анжомлари, муҳрлар, кумуш, мис ҳайкалчалар топилди. Экспедиция Қад. Хоразмнинг бошқа ўлкалар билан қандай алоқада бўлганлигини ўрганди. Натижада Хоразм қадимдан ВолгаДон ҳавзаларидаги скифлар, қуйи Сирдарё атрофидаги саклар, Жан. Туркманистон ва Бухоро воҳаси халқлари билан тарихиймаданий алоқада бўлганлиги илмий жиҳатдан асосланди. Экспедиция материаллари асосида муҳим монографиялар, илмий мақолалар, тарихий очерклар ёзилган. Илмий ҳисоботлар «Труды Хорезмской археологоэтнографической экспедиции» номи билан нашр қилинади. Х.а.э.э. фаолияти туфайли 1марта Хоразмнинг археология харитаси (1956) тузилган. Экспедициянинг и.т.лари бутун Ўрта Осиёнинг қад. тарихини ўрганишда муҳим аҳамиятга эга бўлди.
Ад.: Толстов С. П ., Древний Хорезм, М., 1948; Ғуломов Я. Ғ., Хоразмнинг суғорилиш тарихи, Т., 1959.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.