Xorazm dostonçilik maktabi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 207-b. — ziyouz.com
Xorazm dostonçilik maktabi — baxşilik san'ati markazlaridan biri. Xorazm dostonçiligida mavjud epik asarlar Özbekistonning boşqa yerlaridagi özbeklar orasida tarqalgan dostonlardan mazmuni, uslubi, kompozitsiyasi, obraz yaratiş prinsiplari bilan farq qiladi. X.d.m.da oğzaki va yozma adabiyot an'analarining özaro ijodiy hamkorligi sezilarli. Badihagöylik asosiy rol öynamaydi, musiqa yetakçilik qiladi. Köp hollarda aytuvçi qölida dostonning qölyozma matni böladi. Xorazmda epik asarlar 3—5 kişidan iborat baxşi ansambllari tomonidan ijro etiladi. Baxşi dostonni dutorda (keyinçalik tor ham işlatila boşladi) kuylaydi, unga ğijjakçi, bulamonçi jör böladi. Xorazm dostonlarida qahramonlarning histuyğularini, içki keçinmalarini nazm orqali, sarguzaştlarni nasr orqali bayon etiş qat'iy tartiblaşgan. Doston kuylaşdan oldin baxşi ansambli «Peşrav», «Muxammasi uşşoq» kabi biror kuy çaladi, söng didaktik xarakterdagi qöşiq kuylanadi. Doston tugagaç, «Töyingdan qaytsin» kuyi ijro etiladi. X.d.m.da asar içki böğiz tovuşda emas, balki oçiq ovozda ijro etilişi bilan ham boşqa dostonçilik an'analaridan farq qiladi. X.d.m.ning yirik vakillari: Suyav baxşi (19-a.), Jumanazar baxşi, Ahmad baxşi, Matnazar Jabbor öğli, Bola baxşi, Xudoybergan Ötagan öğli, Ollobergan baxşi, Murod baxşi, Boltaboy baxşi, Jumaboy baxşi, Qodir sozçi va b. Ular repertuarida «Göröğli» turkumi dostonlari, «Oşiq Ğarib», «Oşiq Maxmud», «Oşiq Oydin», «Tohir va Zuhra», «Layli va Majnun», «Tulumbiy» kabi dostonlar mavjud. Yana Q. Xorazm musşa uslubi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРАЗМ ДОСТОНЧИЛИК МАКТАБИ — бахшилик санъати марказларидан бири. Хоразм достончилигида мавжуд эпик асарлар Ўзбекистоннинг бошқа ерларидаги ўзбеклар орасида тарқалган достонлардан мазмуни, услуби, композицияси, образ яратиш принциплари билан фарқ қилади. Х.д.м.да оғзаки ва ёзма адабиёт анъаналарининг ўзаро ижодий ҳамкорлиги сезиларли. Бадиҳагўйлик асосий роль ўйнамайди, мусиқа етакчилик қилади. Кўп ҳолларда айтувчи қўлида достоннинг қўлёзма матни бўлади. Хоразмда эпик асарлар 3—5 кишидан иборат бахши ансамбллари томонидан ижро этилади. Бахши достонни дуторда (кейинчалик тор ҳам ишлатила бошлади) куйлайди, унга ғижжакчи, буламончи жўр бўлади. Хоразм достонларида қаҳрамонларнинг ҳистуйғуларини, ички кечинмаларини назм орқали, саргузаштларни наср орқали баён этиш қатъий тартиблашган. Достон куйлащдан олдин бахши ансамбли «Пешрав», «Мухаммаси ушшоқ» каби бирор куй чалади, сўнг дидактик характердаги қўшиқ куйланади. Достон тугагач, «Тўйингдан қайтсин» куйи ижро этилади. Х.д.м.да асар ички бўғиз товушда эмас, балки очиқ овозда ижро этилиши билан ҳам бошқа достончилик анъаналаридан фарқ қилади. Х.д.м.нинг йирик вакиллари: Суяв бахши (19-а.), Жуманазар бахши, Аҳмад бахши, Матназар Жаббор ўғли, Бола бахши, Худойберган Ўтаган ўғли, Оллоберган бахши, Мурод бахши, Болтабой бахши, Жумабой бахши, Қодир созчи ва б. Улар репертуарида «Гўрўғли» туркуми достонлари, «Ошиқ Ғариб», «Ошиқ Махмуд», «Ошиқ Ойдин», «Тоҳир ва Зуҳра», «Лайли ва Мажнун», «Тулумбий» каби достонлар мавжуд. Яна Қ. Хоразм мусща услуби.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.