Xorazm Ma'mun akademiyasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 207–209-b. — ziyouz.com
Xorazm Ma'mun akademiyasi XORAZM MA'MUN AKADEMIYASI, Ma'muniylar akademiyasi — Xorazmda 10-a. oxiri — 11-a. boşlarida faoliyat körsatgan ilmiy muhit. Ma'muniylar davlati (992—1017) tarixi bilan bevosita boğliq. Siyosiy, iqtisodiy, harbiy qudratga erişgan xorazmşoxlar davlati mamlakatni birlaştiriş, unda tartib örnatiş böyiça tadbirlarni boşlab yuborgan. Kun tartibida davlat içki va taşki siyosatini olib borişda mafkuraviy masalalarni hal qiliş turgan. Ali ibn Ma'mun (997—1010) dono va zukko maslahatçilarga muhtoj bölgan. Uning baxtiga toğasi, Abu Nasr ibn Iroq öz davrining öta bilimdon olimi bölgan. 1004 y.ning boşida Ibn Iroq taklifi bilan Beruniy Gurganjga qaytib kelgan; Ma'mun saroyida ilm ahli uçun yaxşi şaroit yaratib berilgan. Bu 2 şaxs Yaqin va Örta Şarkdagi köplab olimlar bilan şaxsiy yozişmada bölganlar. Ularning taklifi bilan Nişopur, Balx, Buxoro va hatto arab Iroqidan köplab olimlar Gurganjga kelişgan.
Şu tariqa 1004 y.dan boşlab Gurganjda «Dorul hikma va maorif» (ba'zi bir manbalarda «Majlisi ulamo») nomini olgan ilmiy muassasa töla şakllangan. Bu ilmiy muassasada xuddi Afinadagi «Platon», Bağdoddagi «Bayt ulhikmat» akademiyasi faoliyatiga öxşab ilmning barça sohalarida tadqiqot va izlanişlar olib borilgan, juda köp manbalar töplangan, tarjimonlik işlari bajarilgan; hind, yunon, arab olimlarining işlari urganilgan; AlXorazmiy, AlFarğoniylarning ölmas asarlari, ilmiy işlaridan foydalanilgan va tadqiq qilingan. 18—20-a. tarixçi olimlari tomonidan ilmiy muassasa har tomonlama örganilgan va öz faoliyati nuqtai nazaridan bu dargoh öz davrining akademiyasi bölganligi isbotlangan va unga «Ma'mun akademiyasi» nomi berilgan.
X.M.a. asosini quyidagi olimlar taşkil etgan: Abu Nasr Mansur ibn Ali ibn Iroq alJa'diy (10-a. — 1034), Abulxayr ibn Hammor (941 — 1048), Abu Saxl Iso ibn Yahyo alMasihiy alJurjoniy (970—1011), Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad anBeruniy, Abu Ali alHusayn ibn Abdulloh ibn Sino, Abu Ahmad ibn Muhammad ibn Ya'qub ibn Miskavayh (1030 y. v.e.), Abu Mansur Abdulmalik ibn Muhammad ibn Ismoil as Saolibiy anNaysaburiy (961 — 1038), Ahmad ibn Muhammad asSahriy (1015 y.v.e.), Abu Ali alHasan ibn Horis alHububiy al-Xorazmiy (10—11-a.lar), Abu Abdulloh Muhammad ibn Homid alXorazmiy (10— 11-a.lar) va b.
X.M.a olimlari Yunoniston, Yaqin va Örta Şarq, Hindiston ilmfan yutuqlarini ijodiy, tanqidiy örganib, uni yanada yuksak bosqiçga kötarganlar. Akademiya a'zolarining aksariyati olim sifatida Markaziy Osiyoda şakllanganlar. Ularning ilmiy faoliyati, asarlari tufayli Qad. Xorazm badiiy san'ati, adabiyoti, astronomiyasi, matematikasi, sugoriş madaniyati yutuklari jahon tamadduni xazinasiga kirgan va butun insoniyat manfaatlariga xizmat kila boşlagan.
Mas, Abu Nasr ibn Irok, astronomiyaga doyr ilmiy asarlari tufayli «Batlimusi soniy» («Ikkinçi Ptolemey») degan faxriy nom olgan.
Abulxayr ibn Hammor mantiq, falsafadan taşqari tabobatda ham juda maşhur bölgani uçun «Buqroti soniy» («Ikkinçi Gippokrat») laqabiga sazovor bölgan.
Abu Sahl alMasihiy tabib, Ibn Sinoning ustozi bölgan. Akademiya rahbari Abu Rayhon Beruniy fanning deyarli hamma sohalari bilan şuğullangan. Uning geodeziya va matematika sohalari böyiça asarlari bugun ham dolzarbdir. Beruniy Örta Osiyoda birinçi bölib, tibbiyotga oid. «Kitob asSaydana fittib» («Tabobatda dorişunoslik kitobi») asarini yozgan. Beruniy Amerika qit'asi mavjudligini yevropalik olimlardan taxm. 450 y. oldin aytib ötgan. Uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida qad. xalklar (yunonlar, eroniylar, suğdiylar, xorazmiylar va b.) ning yil hisoblari, bayramlari va maşhur kunlari, urfodatlariga oid qimmatli ma'lumotlar töplangan.
X.M.a.ning yana bir zabardast krmusiy olimi Ibn Sino jahon fani taraqqiyotiga ulkan hissa qöşgan. Xususan, uning «Tib qonunlari» asari butun dunyoga maşhur bölgan. Xorazmda Ibn Sino, asosan, mat. va astronomiya bilan şuğullangan. Olimning Aristotel ta'limoti xususida Beruniy bilan va özining şogirdi Baxmanyor bilan yozişmalari tarixda maşhurdir. Bu yozişmalar savoljavob tarzida bulib, unda Beruniy va Ibn Sino fazo, issiqlikning tarqalişi, jismlarning issikdan kengayişi, nurning aks etişi va sinişi kabi masalalarda ilmiy munozara olib borganlar. Ibn Sino xorazmşoxlar vaziri Abul Husayn asSahliy bilan döstlaşib, unga atab alkimyoga oid «Risola aliksir» («Iksir haqida risola») asarini yozgan.
X.M.a. olimlari Xorazm tabiati, iklimi, suğoriş tizimi, mineralogiyasi, yer osti suvlari, Amudaryo deltasining tarixi, korizlar quriş orqali tuproqni tozalaş yöllarini tadqiq etişgan. Akademiya a'zolaridan Abu Bakr alXorazmiy, tabib AbulFaraj ibn Hindu şe'riyatda yuksak mahoratga erişganlar. Xorazm tarixi, dinlari, taqvimi, bayramlari, urfodatlari, yozuvi, milliy qadriyatlari haqidagi qimmatli ma'lumotlar ularning faoliyati tufayli bizgaça yetib kelgan. Ularning özlariga xos şiori: «Ilm — insonlar hojatini çiqarmoqlikka xizmat qilsin», — deya atalgan edi. X.M.a. olimlariga ilmda qat'iylik xos bölgan. Aristotel yöl qöygan köp xatolar tekşirişlar davomida tuzatilgan, qutbdagi davomiy tun va kunlar masalasi osonlik bilan falakiyot fani nuqtai nazaridan tuşuntirilib, yeçilgan. Beruniy qayd etişiça, qadimda Xorazm astronomlari yulduzlar joylaşiş tartibini arablardan köra yaxşiroq bilişgan.
Xorazmşoh Ma'mun ibn Ma'mun (Ma'mun II) saroyidagi olimlar şuhrati öz davrida uzok, ulkalarga tarkalgan. Bu esa Mahmud Ğaznaviyning ğaşiga tekkan. U uyuştirgan suiqasd natijasida 1017 y.ning bahorida Ma'mun II uldirilgan va uşa yilning iyunida kuyovi uçun qasos oliş bahonasi bilan Mahmud Ğaznaviy Xorazmga bostirib kirgan. Katta qirğin va talontorojliklar natijasida X.M.a. faoliyati tugatilgan va bu yerdagi olimlarning kupçiligi Ğaznaga majburan olib ketilgan.
Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Xorazm Ma'mun akademiyasini qaytadan taşkil etiş töğrisida»gi farmoni (1997 y. 11 noyab.) Özbekistonning ilmiy salohiyatini yuksaltiriş, uning jahon ilmiy hamjamiyatidagi örnini mustahkamlaş, mintaqalarda fanni yanada rivojlantiriş hamda iste'dodli va fidoyi olimlarni qöllabquvvatlaş, yuqori intellektual muhit yaratişdagi milliy an'analarni rivojlantirişda quyilgan muhim qadam buldi.
1997 y. noyab. oyida akademiyaning tarkibida arxeologiya, tarix va falsafa, til va adabiyot, biologiya muammolari bölimlari taşkil qilinib, 9 ilmiy mavzu böyiça i. t.lar olib borildi.
Arxeologiya, tarix va falsafa bölimining xodimlari «Xorazmda qadimgi va örta asrlar özbek davlatçiligi tarixi», «Özbek xalqining etnik tarixida Xorazm vohasining örni», «Xorazm viloyati arxeologik yodgorliklarini tadqiq qiliş» mavzulari böyiça ilmiy izlanişlar olib borişdi.
Til va adabiyot bölimida, «9—13-a. larda Xorazm yozma adabiyoti va oğzaki epos», «9—13-a.lar Xorazm yodnomalari tili» mavzusi böyiça Xorazm yozma adabiyoti va oğzaki afsonalari hamda rivoyatlar Avestodagi mifologik qatlam bilan qiyosiy tahlil qilindi. Oğzaki va yozma namunalar tahlili orqali adabiy va badiiy tillarga xos xususiyatlar, ularning özaro ta'siri örganildi.
Biologiya muammolari bölimida 4 ilmiy mavzu «Xorazm vohasi tuproq — iqlimi şaroitida istiqbolli, serhosil, kasalliklarga va zararkunandalarga çidamli köniktirilgan ösimliklar navlarini örganiş», «Xorazm viloyati şaroitida ekinlarni almaşlab ekişning biologik asoslarini işlab çiqiş», «Xorazm viloyati şaroitida asosiy, oraliq va takroriy ekişlarda ozuqaviy ekinlarni parvariş etişning samarali texnologiyalarini va makkajöxorining uruğçilik tizimini barpo qiliş», «Kuyi Amudaryo mintaqasi tuproqlarining suvtuz rejimini yaxşilaydigan kollektor — zaxkaş tizimlarining iş rejimini boşqariş usullarini işlab çiqiş» böyiça i.t.lar amalga oşirildi.
X.M.a. jamoasi i.t.larni xalqxöjaligi talablari asosida şakllantiriş, ularni dolzarb masalalarni yeçişga qaratiş, byudjet mablağlarining samaradorligini oşirişda ustuvor fundamental tadqiqotlarni amalga oşirişga intilmoqda.
2003 y.dan boşlab akademiyada 2 fundamental va 8 amaliy dasturlar böyiça 58 xodim, şu jumladan, 2 akad., 8 fan dri va 24 fan nomzodlari ilmiy izlanişlarni amalga oşirmoqda.
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004 y. 9 noyab.dagi qaroriga muvofiq, 2005 y.da X.M.a.ning 1000 yilligi nişonlanişi belgilandi.
Ad. Abu Rayhon Beruniy, Qadimgi xalklardan qolgan yodgorliklar, Tanlangan asarlar, 1j., T., 1968; Sadullayev A., Xorazm Ma'mun akademiyasi, Xiva, 2000; Sadullayev A., Sotliqov A., Xorazm Ma'mun akademiyasining tarixiy iddizlari, Urganç, 2003.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРАЗМ МАЪМУН АКАДЕМИЯСИ, Маъмунийлар академияси — Хоразмда 10-а. охири — 11-а. бошларида фаолият кўрсатган илмий муҳит. Маъмунийлар давлати (992—1017) тарихи билан бевосита боғлиқ. Сиёсий, иқтисодий, ҳарбий қудратга эришган хоразмшохлар давлати мамлакатни бирлаштириш, унда тартиб ўрнатиш бўйича тадбирларни бошлаб юборган. Кун тартибида давлат ички ва ташки сиёсатини олиб боришда мафкуравий масалаларни ҳал қилиш турган. Али ибн Маъмун (997—1010) доно ва зукко маслаҳатчиларга муҳтож бўлган. Унинг бахтига тоғаси, Абу Наср ибн Ироқ ўз даврининг ўта билимдон олими бўлган. 1004 й.нинг бошида Ибн Ироқ таклифи билан Беруний Гурганжга қайтиб келган; Маъмун саройида илм аҳли учун яхши шароит яратиб берилган. Бу 2 шахс Яқин ва Ўрта Шаркдаги кўплаб олимлар билан шахсий ёзишмада бўлганлар. Уларнинг таклифи билан Нишопур, Балх, Бухоро ва ҳатто араб Ироқидан кўплаб олимлар Гурганжга келишган.
Шу тариқа 1004 й.дан бошлаб Гурганжда «Дорул ҳикма ва маориф» (баъзи бир манбаларда «Мажлиси уламо») номини олган илмий муассаса тўла шаклланган. Бу илмий муассасада худди Афинадаги «Платон», Бағдоддаги «Байт улҳикмат» академияси фаолиятига ўхшаб илмнинг барча соҳаларида тадқиқот ва изланишлар олиб борилган, жуда кўп манбалар тўпланган, таржимонлик ишлари бажарилган; ҳинд, юнон, араб олимларининг ишлари урганилган; АлХоразмий, АлФарғонийларнинг ўлмас асарлари, илмий ишларидан фойдаланилган ва тадқиқ қилинган. 18—20-а. тарихчи олимлари томонидан илмий муассаса ҳар томонлама ўрганилган ва ўз фаолияти нуқтаи назаридан бу даргоҳ ўз даврининг академияси бўлганлиги исботланган ва унга «Маъмун академияси» номи берилган.
Х.М.а. асосини қуйидаги олимлар ташкил этган: Абу Наср Мансур ибн Али ибн Ироқ алЖаъдий (10-а. — 1034), Абулхайр ибн Ҳаммор (941 — 1048), Абу Сахл Исо ибн Яҳъё алМасиҳий алЖуржоний (970—1011), Абу Райҳон Муҳаммад ибн Аҳмад anБеруний, Абу Али алҲусайн ибн Абдуллоҳ ибн Сино, Абу Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Яъқуб ибн Мискавайҳ (1030 й. в.э.), Абу Мансур Абдулмалик ибн Муҳаммад ибн Исмоил ас Саолибий анНайсабурий (961 — 1038), Аҳмад ибн Муҳаммад асСаҳрий (1015 й.в.э.), Абу Али алҲасан ибн Ҳорис алҲубубий ал-Хоразмий (10—11-а.лар), Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Ҳомид алХоразмий (10— 11-а.лар) ва б.
Х.М.а олимлари Юнонистон, Яқин ва Ўрта Шарқ, Ҳиндистон илмфан ютуқларини ижодий, танқидий ўрганиб, уни янада юксак босқичга кўтарганлар. Академия аъзоларининг аксарияти олим сифатида Марказий Осиёда шаклланганлар. Уларнинг илмий фаолияти, асарлари туфайли Қад. Хоразм бадиий санъати, адабиёти, астрономияси, математикаси, сугориш маданияти ютуклари жаҳон тамаддуни хазинасига кирган ва бутун инсоният манфаатларига хизмат кила бошлаган.
Мас, Абу Наср ибн Ирок, астрономияга дойр илмий асарлари туфайли «Батлимуси соний» («Иккинчи Птолемей») деган фахрий ном олган.
Абулхайр ибн Ҳаммор мантиқ, фалсафадан ташқари табобатда ҳам жуда машҳур бўлгани учун «Буқроти соний» («Иккинчи Гиппократ») лақабига сазовор бўлган.
Абу Саҳл алМасиҳий табиб, Ибн Синонинг устози бўлган. Академия раҳбари Абу Райҳон Беруний фаннинг деярли ҳамма соҳалари билан шуғулланган. Унинг геодезия ва математика соҳалари бўйича асарлари бугун ҳам долзарбдир. Беруний Ўрта Осиёда биринчи бўлиб, тиббиётга оид. «Китоб асСайдана фиттиб» («Табобатда доришунослик китоби») асарини ёзган. Беруний Америка қитъаси мавжудлигини европалик олимлардан тахм. 450 й. олдин айтиб ўтган. Унинг «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» асарида қад. халклар (юнонлар, эронийлар, суғдийлар, хоразмийлар ва б.) нинг йил ҳисоблари, байрамлари ва машҳур кунлари, урфодатларига оид қимматли маълумотлар тўпланган.
Х.М.а.нинг яна бир забардаст крмусий олими Ибн Сино жаҳон фани тараққиётига улкан ҳисса қўшган. Хусусан, унинг «Тиб қонунлари» асари бутун дунёга машҳур бўлган. Хоразмда Ибн Сино, асосан, мат. ва астрономия билан шуғулланган. Олимнинг Аристотель таълимоти хусусида Беруний билан ва ўзининг шогирди Бахманёр билан ёзишмалари тарихда машҳурдир. Бу ёзишмалар саволжавоб тарзида булиб, унда Беруний ва Ибн Сино фазо, иссиқликнинг тарқалиши, жисмларнинг иссикдан кенгайиши, нурнинг акс этиши ва синиши каби масалаларда илмий мунозара олиб борганлар. Ибн Сино хоразмшохлар вазири Абул Ҳусайн асСаҳлий билан дўстлашиб, унга атаб алкимёга оид «Рисола аликсир» («Иксир ҳақида рисола») асарини ёзган.
Х.М.а. олимлари Хоразм табиати, иклими, суғориш тизими, минералогияси, ер ости сувлари, Амударё дельтасининг тарихи, коризлар қуриш орқали тупроқни тозалаш йўлларини тадқиқ этишган. Академия аъзоларидан Абу Бакр алХоразмий, табиб АбулФараж ибн Ҳинду шеъриятда юксак маҳоратга эришганлар. Хоразм тарихи, динлари, тақвими, байрамлари, урфодатлари, ёзуви, миллий қадриятлари ҳақидаги қимматли маълумотлар уларнинг фаолияти туфайли бизгача етиб келган. Уларнинг ўзларига хос шиори: «Илм — инсонлар ҳожатини чиқармоқликка хизмат қилсин», — дея аталган эди. Х.М.а. олимларига илмда қатъийлик хос бўлган. Аристотель йўл қўйган кўп хатолар текширишлар давомида тузатилган, қутбдаги давомий тун ва кунлар масаласи осонлик билан фалакиёт фани нуқтаи назаридан тушунтирилиб, ечилган. Беруний қайд этишича, қадимда Хоразм астрономлари юлдузлар жойлашиш тартибини араблардан кўра яхшироқ билишган.
Хоразмшоҳ Маъмун ибн Маъмун (Маъмун II) саройидаги олимлар шуҳрати ўз даврида узок, улкаларга таркалган. Бу эса Маҳмуд Ғазнавийнинг ғашига теккан. У уюштирган суиқасд натижасида 1017 й.нинг баҳорида Маъмун II улдирилган ва уша йилнинг июнида куёви учун қасос олиш баҳонаси билан Маҳмуд Ғазнавий Хоразмга бостириб кирган. Катта қирғин ва талонторожликлар натижасида Х.М.а. фаолияти тугатилган ва бу ердаги олимларнинг купчилиги Ғазнага мажбуран олиб кетилган.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Хоразм Маъмун академиясини қайтадан ташкил этиш тўғрисида»ги фармони (1997 й. 11 нояб.) Ўзбекистоннинг илмий салоҳиятини юксалтириш, унинг жаҳон илмий ҳамжамиятидаги ўрнини мустаҳкамлаш, минтақаларда фанни янада ривожлантириш ҳамда истеъдодли ва фидойи олимларни қўллабқувватлаш, юқори интеллектуал муҳит яратишдаги миллий анъаналарни ривожлантиришда қуйилган муҳим қадам булди.
1997 й. нояб. ойида академиянинг таркибида археология, тарих ва фалсафа, тил ва адабиёт, биология муаммолари бўлимлари ташкил қилиниб, 9 илмий мавзу бўйича и. т.лар олиб борилди.
Археология, тарих ва фалсафа бўлимининг ходимлари «Хоразмда қадимги ва ўрта асрлар ўзбек давлатчилиги тарихи», «Ўзбек халқининг этник тарихида Хоразм воҳасининг ўрни», «Хоразм вилояти археологик ёдгорликларини тадқиқ қилиш» мавзулари бўйича илмий изланишлар олиб боришди.
Тил ва адабиёт бўлимида, «9—13-а. ларда Хоразм ёзма адабиёти ва оғзаки эпос», «9—13-а.лар Хоразм ёдномалари тили» мавзуси бўйича Хоразм ёзма адабиёти ва оғзаки афсоналари ҳамда ривоятлар Авестодаги мифологик қатлам билан қиёсий таҳлил қилинди. Оғзаки ва ёзма намуналар таҳлили орқали адабий ва бадиий тилларга хос хусусиятлар, уларнинг ўзаро таъсири ўрганилди.
Биология муаммолари бўлимида 4 илмий мавзу «Хоразм воҳаси тупроқ — иқлими шароитида истиқболли, серҳосил, касалликларга ва зараркунандаларга чидамли кўниктирилган ўсимликлар навларини ўрганиш», «Хоразм вилояти шароитида экинларни алмашлаб экишнинг биологик асосларини ишлаб чиқиш», «Хоразм вилояти шароитида асосий, оралиқ ва такрорий экишларда озуқавий экинларни парвариш этишнинг самарали технологияларини ва маккажўхорининг уруғчилик тизимини барпо қилиш», «Куйи Амударё минтақаси тупроқларининг сувтуз режимини яхшилайдиган коллектор — захкаш тизимларининг иш режимини бошқариш усулларини ишлаб чиқиш» бўйича и.т.лар амалга оширилди.
Х.М.а. жамоаси и.т.ларни халқхўжалиги талаблари асосида шакллантириш, уларни долзарб масалаларни ечишга қаратиш, бюджет маблағларининг самарадорлигини оширишда устувор фундаментал тадқиқотларни амалга оширишга интилмоқда.
2003 й.дан бошлаб академияда 2 фундаментал ва 8 амалий дастурлар бўйича 58 ходим, шу жумладан, 2 акад., 8 фан дри ва 24 фан номзодлари илмий изланишларни амалга оширмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 й. 9 нояб.даги қарорига мувофиқ, 2005 й.да Х.М.а.нинг 1000 йиллиги нишонланиши белгиланди.
Ад. Абу Райҳон Беруний, Қадимги халклардан қолган ёдгорликлар, Танланган асарлар, 1ж., Т., 1968; Садуллаев А., Хоразм Маъмун академияси, Хива, 2000; Садуллаев А., Сотлиқов А., Хоразм Маъмун академиясининг тарихий иддизлари, Урганч, 2003.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.