Xorazm maqomlari

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 209–210-b. — ziyouz.com

Xorazm maqomlari - maqom turi. Xorazmda maqom yöllariga yaqin mumtoz musiqa namunalari qadimdan ma'lum bölgan. Bizgaça yetib kelgan şakli — olti maqom (Rost, Buzruk, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq) tizimi Şaşmaqom asosida 19-a. boşlarida şakllangan. Har bir maqom belgilovçi omil — muayyan lad tizimi va uning asosida yuzaga kelgan kuy yöllaridan iborat. X.m. Buxoro Şaşmaqomi kabi mustaqil tuzilişga ega bölgan çertim (çolğu) va aytim (aşula) bölimlarini öz içiga oladi. Çertim yöli (bölimi) tani maqom, tarje, peşrav, muxammas, saqil, ufar kabi şaklan yakunlangan va nisbiy mustaqil qismlardan taşkil toptan. Boşlanğiç tani makom va yakunlovçi ufar har bir maqomda bittadan bölsa, örtada keladigan peşrav, muxammas, sakil 2—3 tagaça böladi. Çolğu yöli yakkanavozlik va jörnavozlik usulida çalinadi. Yakkanavozlikda tanbur asosiy soz hisoblanadi. Jörnavozlik, odatda, tanbur, dutor, nay, bölamon, qöşnay, ğijjak, çang, doiradan iborat ansamblda amalga oşiriladi.

Şuningdek, X.m.ning dutor, surnay yöllari ham mavjud. Mas, 19—20-a. boşlarida Xivada 11 ta Xorazm dutor maqomi maşhur bölgan: Çapandoz, Navoiy, Sadri Iroq, Taşniz, Ağyor va b. Tanbur yöllaridan farqli ölaroq ular turkumli asarlar bölib, har bittasi 2— 7 qism (mas, «Iroq» dutor maqomi «Örta ufori», «Nigoron», «Oromijon», «Boymuxammad», «Saklansin») dan iborat bölgan. «Oraz bam va uforisi», «Majnun dali», «Roviy», «Miskin va uforisi», «Möğulça ufori»lari M. Yusupov tomonidan «Özbek xalq muzikasi»ning 6jildiga kiritilgan.

Aytim yöli tani maqom, talqin, nasr kabi asosiy qismlar — şö'balar va ular negizida tuzilgan tarona, suvora, naqş, faryod va ufar deb nomlangan variant qismlardan taşkil topadi. Dastlab X.m. ijrosida forstojik (Hofiz, Jomiy kabi) va keyinçalik uzbek, ozar mumtoz şoirlari (Navoiy, Fuzuliy, Munis, Ogahiylar)ning ğazallaridan foydalanilgan.

X.m. va Buxoro Şaşmaqomining umumiy va farq qiluvçi tomonlari mavjud. Taşqi tomondan X.m. Rostdan, Şaşmaqom Buzrukdan boşlanadi. X.mda Iroqning aşula bölimi unutilgan, Rost maqomining çertim yöllari asosida 8 qismdan iborat Panjgoh turkumi yaratilgan; suvora, naqş, faryod qismlari öziga xos xususiyatlarga ega; savt va möğulça kabi 2guruh şö'balari uçramaydi. Içki tuzilişi jihatidan köpçilik doyra usullari, kuy kiyofasi, ijroçilik uslubi mustakilligi bilan ajralib turadi.

X.m. Komil Xorazmiy ixtiro qilgan tanbur çiziğida uning özi va öğli Muhammad Rasul Mirzaboşi tomonidan töla yozilgan (1886). Hoz. nota yozuvida Ye. Romanovskaya çertim yöllarini («Xorazm klassik muzikasi», T., 1939) va M. Yusupov çertim va aytim yöllarini («Özbek xalq muzikasi», 6j., T., 1958) yozib olgan. M. Yusupov tomonidan keyinçalik naşrga tayyorlangan «Xorazm maqomlari» töplamiga (T., 1980—1987) Xorazm mumtoz musiqasining boşqa janrlari (suvora, faryod kabi) namunalari ham kiritilgan. Ye. Romanovskaya, Il. Akbarov tomonidan Matyoqub Xarratov tanburda ijro etgan ayrim parçalar fonografga yozilgan (1934). San'atşunoslik intida K. Otaniyozov va K. Ismoilovlardan Rost, Navo, Dugoh, Segoh (1949), H. Boltayevdan Buzruk (1952) makomlarining aşula yöllari magnit lentasiga yozib olingan.

X.m. ijroçiligining yirik namoyandalari Niyozjonxöja, Komil Xorazmiy, Feruz, Xudoybergan muhrkan, Matyoqub va Matyusuf Xarratovlar, M. Xudoyberganov, K. Otaniyozov, H. Boltayev, M. Raximov, N. Yusupova, M. Yusupov, R. Jumaniyozov va b. dir.

Ad.: Akbarov I., Kon Yu., Xorazm maqomlari [«Özbek xalq muzikasi» kitobida, 6j.], T., 1958; Rajabov I., Maqomlar masalasiga doyr, T., 1963; Matyoqubov O., Maqomot, T., 2004.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХОРАЗМ МАҚОМЛАРИ - мақом тури. Хоразмда мақом йўлларига яқин мумтоз мусиқа намуналари қадимдан маълум бўлган. Бизгача етиб келган шакли — олти мақом (Рост, Бузрук, Наво, Дугоҳ, Сегоҳ, Ироқ) тизими Шашмақом асосида 19-а. бошларида шаклланган. Ҳар бир мақом белгиловчи омил — муайян лад тизими ва унинг асосида юзага келган куй йўлларидан иборат. Х.м. Бухоро Шашмақоми каби мустақил тузилишга эга бўлган чертим (чолғу) ва айтим (ашула) бўлимларини ўз ичига олади. Чертим йўли (бўлими) тани мақом, тарже, пешрав, мухаммас, сақил, уфар каби шаклан якунланган ва нисбий мустақил қисмлардан ташкил топтан. Бошланғич тани маком ва якунловчи уфар ҳар бир мақомда биттадан бўлса, ўртада келадиган пешрав, мухаммас, сакил 2—3 тагача бўлади. Чолғу йўли якканавозлик ва жўрнавозлик усулида чалинади. Якканавозликда танбур асосий соз ҳисобланади. Жўрнавозлик, одатда, танбур, дутор, най, бўламон, қўшнай, ғижжак, чанг, доирадан иборат ансамблда амалга оширилади.

Шунингдек, Х.м.нинг дутор, сурнай йўллари ҳам мавжуд. Мас, 19—20-а. бошларида Хивада 11 та Хоразм дутор мақоми машҳур бўлган: Чапандоз, Навоий, Садри Ироқ, Ташниз, Ағёр ва б. Танбур йўлларидан фарқли ўлароқ улар туркумли асарлар бўлиб, ҳар биттаси 2— 7 қисм (мас, «Ироқ» дутор мақоми «Ўрта уфори», «Нигорон», «Оромижон», «Боймухаммад», «Саклансин») дан иборат бўлган. «Ораз бам ва уфориси», «Мажнун дали», «Ровий», «Мискин ва уфориси», «Мўғулча уфори»лари М. Юсупов томонидан «Ўзбек халқ музикаси»нинг 6жилдига киритилган.

Айтим йўли тани мақом, талқин, наср каби асосий қисмлар — шўъбалар ва улар негизида тузилган тарона, сувора, нақш, фарёд ва уфар деб номланган вариант қисмлардан ташкил топади. Дастлаб Х.м. ижросида форстожик (Ҳофиз, Жомий каби) ва кейинчалик узбек, озар мумтоз шоирлари (Навоий, Фузулий, Мунис, Огаҳийлар)нинг ғазалларидан фойдаланилган.

Х.м. ва Бухоро Шашмақомининг умумий ва фарқ қилувчи томонлари мавжуд. Ташқи томондан Х.м. Ростдан, Шашмақом Бузрукдан бошланади. Х.мда Ироқнинг ашула бўлими унутилган, Рост мақомининг чертим йўллари асосида 8 қисмдан иборат Панжгоҳ туркуми яратилган; сувора, нақш, фарёд қисмлари ўзига хос хусусиятларга эга; савт ва мўғулча каби 2гуруҳ шўъбалари учрамайди. Ички тузилиши жиҳатидан кўпчилик дойра усуллари, куй киёфаси, ижрочилик услуби мустакиллиги билан ажралиб туради.

Х.м. Комил Хоразмий ихтиро қилган танбур чизиғида унинг ўзи ва ўғли Муҳаммад Расул Мирзабоши томонидан тўла ёзилган (1886). Ҳоз. нота ёзувида Е. Романовская чертим йўлларини («Хоразм классик музикаси», Т., 1939) ва М. Юсупов чертим ва айтим йўлларини («Ўзбек халқ музикаси», 6ж., Т., 1958) ёзиб олган. М. Юсупов томонидан кейинчалик нашрга тайёрланган «Хоразм мақомлари» тўпламига (Т., 1980—1987) Хоразм мумтоз мусиқасининг бошқа жанрлари (сувора, фарёд каби) намуналари ҳам киритилган. Е. Романовская, Ил. Акбаров томонидан Матёқуб Харратов танбурда ижро этган айрим парчалар фонографга ёзилган (1934). Санъатшунослик интида К. Отаниёзов ва К. Исмоиловлардан Рост, Наво, Дугоҳ, Сегоҳ (1949), Ҳ. Болтаевдан Бузрук (1952) макомларининг ашула йўллари магнит лентасига ёзиб олинган.

Х.м. ижрочилигининг йирик намояндалари Ниёзжонхўжа, Комил Хоразмий, Феруз, Худойберган муҳркан, Матёқуб ва Матюсуф Харратовлар, М. Худойберганов, К. Отаниёзов, Ҳ. Болтаев, М. Рахимов, Н. Юсупова, М. Юсупов, Р. Жуманиёзов ва б. дир.

Ад.: Акбаров И., Кон Ю., Хоразм мақомлари [«Ўзбек халқ музикаси» китобида, 6ж.], Т., 1958; Ражабов И., Мақомлар масаласига дойр, Т., 1963; Матёқубов О., Мақомот, Т., 2004.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.