Xorazm musiqa uslubi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 210–212-b. — ziyouz.com

Xorazm musiqa uslubi - Xorazm vohasida qaror topgan muayyan musiqiy an'analar majmui. Kadimdan madaniyat va san'at maskani bölgan uşbu hududda öziga xos xalq musiqa ijodiyoti (bolalar va marosim qöşiqlari, xalfa laparlari va b.), oğzaki an'anadagi kasbiy musiqa (doston, talqinçi va göyandalar san'ati, maqom va b.) namunalari keng örin tutadi. X.m.u. doirasida xalq musikasining eng qad. davrlariga mansub kuyohang namunalari öz aksini topgan. Jumladan, bolalar («Momom moşiydi», «Aravaçi mani doyim», «Tuyalar, ho tuyalar» va b.) va mavsum marosim qöşiqlari («Suyet xotin», «Aşşa daroz» va b.)da musiqaning ilk bosqiçlariga oid dastlabki tuzilma va ohang alomatlari, boşlanğiç parda asoslari saqlanib qolgan. Xalfalar san'atida «içkari»ga xos ixçam diapazondagi past ovoz kölamida aytiladigan, faqat ayollargagina xos bölgan qöşiq va aşulalar urin olgan. Bunda qudalar tomonidan töyga ruxsat berilgandan keyin aytiladigan «Boring boşlang, önglar bölğay tuyinggiz», tuy boşlanişida «Muboraklar bölğay etgan tuyinggiz» yoki kelin kelgandan keyin «Aylanaman kelinni qaddi böyinnan» va b. qöşiqlar tuyning uziga xos rivojini belgilagan. Ayniqsa, qayroq bilan öynab aytiladigan lapar turi xalfa raqqosalariga juda xosdir.

Xorazmda xonandalik, sozandalik va raqqoslikni öziga kasb qilib olgan san'atkorlar guruxlari «sozanda qöşlari» deyilgan. Ular ikki xil tarkibda, ya'ni 2 ta surnayçi, doiraçi, tanburçiaşulaçi, sozçi (garmonçi) aşulaçi, raqqos, masxaraboz, söz ustasi (şuning özi mağaldoqçiakrobat); dorbozçi, çodir xayol (qöğirçoqboz) va b.dan taşkil topgan. Sozanda qöşlarining vazifasi töyda baxşi dostonni tugatgandan keyin yoki töyni yanada qizdiriş maqsadida öz san'atlarini (Lazgi kabi kuy va raqslarni ijro etib) namoyiş qilişdan iborat. El orasida tanilgan sozanda qöşlarining boşliqlaridan Husayn Kalot, Sobir Kalot, Şomurod surnayçi, Uşli Kal (maşhur «Uşlini uforisi» yallasining muallifi), Durdi karnayçi, Sobir Dorboz, Xöja Kör, Otoq Jonli, Kupal Hoji, Bayotvoy, Ollabergan Hoji, Xudoybergan Vovoq va b. maşhur.

X.m.u.ning baxşidostonçilar san'ati öziga xos bölib, alohida öringa ega. Dostonning nasriy qismi hikoya, nazmiy qismi esa qöşiq şaklida oçiq ovozda çolğu ansambl jörligida ijro etiladi. Xorazm baxşiçiligi Şirvoniy va Eroniy uslublarga bölinadi. Şirvoniy uslub Amudaryoning yuqori va örta oqimidagi hududda tarqalgan (markazi — Xiva). Bu uslub namoyandalari dutor, ğijjak, bölamon va doyra jörligida kuylaydilar. Unda 72 ta doston kuylari mavjud bölib, bular: Muxammaslar turkumi (5 ta kuy), Ilğorlar (4), Eşvoylar (5), Naylarmanlar(5), Nolişlar (7), Şirvoniylar (3), Zorinjilar (2), «Rahm ayla», «Boboxonim», «Gulandom» va b.

Eroniy uslub Amudaryoning quyi oqimi hududida tarqalgan (markazi — Manğit ş.). Uşbu uslub baxşilari dutor, ğijjak, bölamon jörligida doston kuylaşadi. Ularning qöşida doira qatnaşmaydi. Eroniy uslubda 32 ta doston kuylari bölib, ularning köpçiligi Şirvoniy nomalar bilan öxşaş, lekin Sarparda, Kör qiz, Qöşadas, Qöşim Polvon Ilğori va boşqalar bilan ajralib turadi. 18-a. oxiri va 19-a. boşlarida Xiva xonligida 40 dan ortiq baxşilar faoliyat körsatgan va ulardan eng maşhurlari Eşvoy baxşi, Muhammadniyoz Görji, Rizo baxşi, Ernazar baxşi, Suyov baxşi, Jumanazar baxşi, Axmad baxşi, Bola baxşi Abdullayev va b.

X.m.u.da talqinçi va göyandalar ijodi aniq bir janr bilan çegaralanmagan bölsada, ularning öz yöllari va öziga xos uslublari mavjud. Ayniqsa, ular suvoralar va ularning savtlari hamda boşqa yirik şakldagi mumtoz aşulalarni Maşrab, Söfi Olloyor, Mahtumquli, Mulla Nafas kabi şoirlarning tasavvuf yölidagi ğazallari, nasihat hamda ögitlariga solib kuylaganlar. Şuningdek, musulmonçilikni tarğib qiluvçi «Kiyiknoma», «Sayid Vaqqos», «Kaptar», «Amir Hamza», «Me'rojnoma», «Sultonbobo hikoyati», «Payğambarlar hikoyati» kabi nomalarni ham ijod qilganlar. Talqinçi va göyandalar «Diyralişma» deb nomlangan erkin tanlovlarda sinalgan, ulardan Polli Duzçi, Kalandar Banggi, Qurji ota va b. maşhur.

Hoz. davrda Xorazmda 15 ta bolalar musiqa va san'at maktablari hamda musiqa kollejida X.m.u. böyiça yoşlarga ta'lim berilmoqda. Ularning köpçiligida xalfa va baxşilar sinflari oçilgan. Viloyatdagi «Qaldirğoç», «Navbahor», «Oltin qöllar», «Orazibon», «Muborak» va b. ansambllarda X.m.u.ning yorqin körinişlari namoyon bölmoqda.

Botir Matyoqubov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХОРАЗМ МУСИҚА УСЛУБИ - Хоразм воҳасида қарор топган муайян мусиқий анъаналар мажмуи. Кадимдан маданият ва санъат маскани бўлган ушбу ҳудудда ўзига хос халқ мусиқа ижодиёти (болалар ва маросим қўшиқлари, халфа лапарлари ва б.), оғзаки анъанадаги касбий мусиқа (достон, талқинчи ва гўяндалар санъати, мақом ва б.) намуналари кенг ўрин тутади. Х.м.у. доирасида халқ мусикасининг энг қад. даврларига мансуб куйоҳанг намуналари ўз аксини топган. Жумладан, болалар («Момом мошийди», «Аравачи мани дойим», «Туялар, ҳо туялар» ва б.) ва мавсум маросим қўшиқлари («Сует хотин», «Ашша дароз» ва б.)да мусиқанинг илк босқичларига оид дастлабки тузилма ва оҳанг аломатлари, бошланғич парда асослари сақланиб қолган. Халфалар санъатида «ичкари»га хос ихчам диапазондаги паст овоз кўламида айтиладиган, фақат аёлларгагина хос бўлган қўшиқ ва ашулалар урин олган. Бунда қудалар томонидан тўйга рухсат берилгандан кейин айтиладиган «Боринг бошланг, ўнглар бўлғай туйинггиз», туй бошланишида «Мубораклар бўлғай этган туйинггиз» ёки келин келгандан кейин «Айланаман келинни қадди бўйиннан» ва б. қўшиқлар туйнинг узига хос ривожини белгилаган. Айниқса, қайроқ билан ўйнаб айтиладиган лапар тури халфа раққосаларига жуда хосдир.

Хоразмда хонандалик, созандалик ва раққосликни ўзига касб қилиб олган санъаткорлар гурухлари «созанда қўшлари» дейилган. Улар икки хил таркибда, яъни 2 та сурнайчи, доирачи, танбурчиашулачи, созчи (гармончи) ашулачи, раққос, масхарабоз, сўз устаси (шунинг ўзи мағалдоқчиакробат); дорбозчи, чодир хаёл (қўғирчоқбоз) ва б.дан ташкил топган. Созанда қўшларининг вазифаси тўйда бахши достонни тугатгандан кейин ёки тўйни янада қиздириш мақсадида ўз санъатларини (Лазги каби куй ва рақсларни ижро этиб) намойиш қилишдан иборат. Эл орасида танилган созанда қўшларининг бошлиқларидан Ҳусайн Калот, Собир Калот, Шомурод сурнайчи, Ушли Кал (машҳур «Ушлини уфориси» ялласининг муаллифи), Дурди карнайчи, Собир Дорбоз, Хўжа Кўр, Отоқ Жонли, Купал Ҳожи, Баётвой, Оллаберган Ҳожи, Худойберган Вовоқ ва б. машҳур.

Х.м.у.нинг бахшидостончилар санъати ўзига хос бўлиб, алоҳида ўринга эга. Достоннинг насрий қисми ҳикоя, назмий қисми эса қўшиқ шаклида очиқ овозда чолғу ансамбль жўрлигида ижро этилади. Хоразм бахшичилиги Ширвоний ва Эроний услубларга бўлинади. Ширвоний услуб Амударёнинг юқори ва ўрта оқимидаги ҳудудда тарқалган (маркази — Хива). Бу услуб намояндалари дутор, ғижжак, бўламон ва дойра жўрлигида куйлайдилар. Унда 72 та достон куйлари мавжуд бўлиб, булар: Мухаммаслар туркуми (5 та куй), Илғорлар (4), Эшвойлар (5), Найларманлар(5), Нолишлар (7), Ширвонийлар (3), Зоринжилар (2), «Раҳм айла», «Бобохоним», «Гуландом» ва б.

Эроний услуб Амударёнинг қуйи оқими ҳудудида тарқалган (маркази — Манғит ш.). Ушбу услуб бахшилари дутор, ғижжак, бўламон жўрлигида достон куйлашади. Уларнинг қўшида доира қатнашмайди. Эроний услубда 32 та достон куйлари бўлиб, уларнинг кўпчилиги Ширвоний номалар билан ўхшаш, лекин Сарпарда, Кўр қиз, Қўшадас, Қўшим Полвон Илғори ва бошқалар билан ажралиб туради. 18-а. охири ва 19-а. бошларида Хива хонлигида 40 дан ортиқ бахшилар фаолият кўрсатган ва улардан энг машҳурлари Эшвой бахши, Муҳаммадниёз Гўржи, Ризо бахши, Эрназар бахши, Суёв бахши, Жуманазар бахши, Ахмад бахши, Бола бахши Абдуллаев ва б.

Х.м.у.да талқинчи ва гўяндалар ижоди аниқ бир жанр билан чегараланмаган бўлсада, уларнинг ўз йўллари ва ўзига хос услублари мавжуд. Айниқса, улар суворалар ва уларнинг савтлари ҳамда бошқа йирик шаклдаги мумтоз ашулаларни Машраб, Сўфи Оллоёр, Маҳтумқули, Мулла Нафас каби шоирларнинг тасаввуф йўлидаги ғазаллари, насиҳат ҳамда ўгитларига солиб куйлаганлар. Шунингдек, мусулмончиликни тарғиб қилувчи «Кийикнома», «Сайид Ваққос», «Каптар», «Амир Ҳамза», «Меърожнома», «Султонбобо ҳикояти», «Пайғамбарлар ҳикояти» каби номаларни ҳам ижод қилганлар. Талқинчи ва гўяндалар «Дийралишма» деб номланган эркин танловларда синалган, улардан Полли Дузчи, Каландар Бангги, Қуржи ота ва б. машҳур.

Ҳоз. даврда Хоразмда 15 та болалар мусиқа ва санъат мактаблари ҳамда мусиқа коллежида Х.м.у. бўйича ёшларга таълим берилмоқда. Уларнинг кўпчилигида халфа ва бахшилар синфлари очилган. Вилоятдаги «Қалдирғоч», «Навбаҳор», «Олтин қўллар», «Оразибон», «Муборак» ва б. ансамблларда Х.м.у.нинг ёрқин кўринишлари намоён бўлмоқда.

Ботир Матёқубов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.