Xorazm raqsi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 212-b. — ziyouz.com
Xorazm raqsi - özbek xalq raqs uslubi. Xorazm vohasida qadim zamonlarda şakllangan va asrlar davomida rivojlanib kelgan. X.r.da gavdaning beldan yuqori qismi orqaga taşlanganroq, kuraklar bir-biriga yaqin, tizzalar biroz egik, oyoq uçlari yonga oçilganroq böladi. Xotinqizlarda rasmiy holatda barmoq uçlari pastga qaratiladi, tirsaklar biroz bukiladi, yigitlarda qöllar çözilgan, tirsaklar töğri bölib, barmoqlar yuqoriga, kaftlari yonga qaratiladi. Xotinqizlar bilaklariga zang (mayda qönğiroqçalar) taqib öynaydilar. Boşlaridagi taqyatuzi, peşonalariga boğlangan manglay tuzi, kökraklariga osilgan şokilalar, quloqlaridagi sirğalar, bilaklaridagi bilaguzuklar ham raqs usullariga moye tuşib, umumiy raqs obrazini yaratişga xizmat qiladi. Yigitlar ustiga töq rangli kamzul, boşlariga çugurma kiyib öynaydilar. Raqs jarayonida barmoklarni qarsillatib, ğoz turib öynaş, gavda, qöldastalarni titratiş, yelka qoqiş, çökka sakraş, qayrokdarda usul beriş ayollar va erkaklar raqsiga birday xos. X.r. harakatlarga boy. Bizgaça yetib kelgan «Çağalloq», «Norimnorim», «Aliqambar», «Orazibon», «Möri», «Xöbbimboy», «Şirinnovvot» öyinlari ijrosida öğlon raqqoslar va masxarabozlar özini körsatgan bölsa, «Aşşadaroz», «Maqom ufori» kabi raqslarda raqqosalar ustunlik qilgan. «Lazgi» raqs turkumi ijrosida erkak va ayol raqs ustalari birday mahorat bilan öynaydilar. Eng maşhur Onajon xalfa Sobirova (1885—1952) xalfa tomoşasi tarkibini saklaş, garmon çaliş va kuylaş, raqqoslarni öynatişda, ayniqsa, xotinqizlar raqsini sahnaga olib çiqişda katta xizmat kilgan. S. Ollaberganova, R. Hakimova, R. Otajonovalar Onajon xalfa ansambli iştirokçilaridir. X.r. ijro uslubini, an'analarini, yangi ijtimoiy şaroitlarda saqlaş va rivojlantirişda Qambar bola, Kanarak bola Saidov, Qodirbergan Otajonov, Karim Ollaberganov, Rimajon Matkarimova, Matlatif Saidov, Latif Zarifov, Xudoybergan töqtöq, Gavhar Matyoqubova va b.ning xizmatlari alohida. X.r. uslubi Xorazm viloyat teatri, xalq ansambllari, «Özbekraqs» birlaşmasi tasarrufidagi «Lazgi» ansambli faoliyatida davom etib kelmoqda.
Ad.: Qiliçev T., Xorazm xalq teatri, T., 1988; Avdeyeva L., Özbek milliy raqsi tarixidan, T., 2001; Kari mova R., Özbek raqslari, T., 2003.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРАЗМ РАҚСИ - ўзбек халқ рақс услуби. Хоразм воҳасида қадим замонларда шаклланган ва асрлар давомида ривожланиб келган. Х.р.да гавданинг белдан юқори қисми орқага ташланганроқ, кураклар бир-бирига яқин, тиззалар бироз эгик, оёқ учлари ёнга очилганроқ бўлади. Хотинқизларда расмий ҳолатда бармоқ учлари пастга қаратилади, тирсаклар бироз букилади, йигитларда қўллар чўзилган, тирсаклар тўғри бўлиб, бармоқлар юқорига, кафтлари ёнга қаратилади. Хотинқизлар билакларига занг (майда қўнғироқчалар) тақиб ўйнайдилар. Бошларидаги тақятузи, пешоналарига боғланган манглай тузи, кўкракларига осилган шокилалар, қулоқларидаги сирғалар, билакларидаги билагузуклар ҳам рақс усулларига мое тушиб, умумий рақс образини яратишга хизмат қилади. Йигитлар устига тўқ рангли камзул, бошларига чугурма кийиб ўйнайдилар. Рақс жараёнида бармокларни қарсиллатиб, ғоз туриб ўйнаш, гавда, қўлдасталарни титратиш, елка қоқиш, чўкка сакраш, қайрокдарда усул бериш аёллар ва эркаклар рақсига бирдай хос. Х.р. ҳаракатларга бой. Бизгача етиб келган «Чағаллоқ», «Норимнорим», «Алиқамбар», «Оразибон», «Мўри», «Хўббимбой», «Ширинноввот» ўйинлари ижросида ўғлон раққослар ва масхарабозлар ўзини кўрсатган бўлса, «Ашшадароз», «Мақом уфори» каби рақсларда раққосалар устунлик қилган. «Лазги» рақс туркуми ижросида эркак ва аёл рақс усталари бирдай маҳорат билан ўйнайдилар. Энг машҳур Онажон халфа Собирова (1885—1952) халфа томошаси таркибини саклаш, гармон чалиш ва куйлаш, раққосларни ўйнатишда, айниқса, хотинқизлар рақсини саҳнага олиб чиқишда катта хизмат килган. С. Оллаберганова, Р. Ҳакимова, Р. Отажоновалар Онажон халфа ансамбли иштирокчиларидир. Х.р. ижро услубини, анъаналарини, янги ижтимоий шароитларда сақлаш ва ривожлантиришда Қамбар бола, Канарак бола Саидов, Қодирберган Отажонов, Карим Оллаберганов, Римажон Маткаримова, Матлатиф Саидов, Латиф Зарифов, Худойберган тўқтўқ, Гавҳар Матёқубова ва б.нинг хизматлари алоҳида. Х.р. услуби Хоразм вилоят театри, халқ ансамбллари, «Ўзбекрақс» бирлашмаси тасарруфидаги «Лазги» ансамбли фаолиятида давом этиб келмоқда.
Ад.: Қиличев Т., Хоразм халқ театри, Т., 1988; Авдеева Л., Ўзбек миллий рақси тарихидан, Т., 2001; Кари мова Р., Ўзбек рақслари, Т., 2003.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.