Xorazmiy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 217–223-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 45%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Xorazmiy XORAZMIY, Abu Ja'far (Abu Abdulloh) Muhammad ibn Muso alXorazmiy (783, Xiva — 850, Bağdod) — örtaosiyolik buyuk matematik, astronom, geograf, fan tarixidagi ilk krmusiy olimlardan. Dastlabki ma'lumotni Xiva ş.da olgan va yetuk olim bölib şakllangan. Bunda arab istilosidan söng muayyan darajada saqlanib qolgan qadimgi Xorazm fani an'analari asosiy rol öynagan. Xalifa Horun arRaşidning öğli va uning Xurosondagi voliysi alMa'mun huzuriga — Marvga taklif etilgan. 819 y.da Bağdodni egallagan alMa'mun turkistonlik olimlardan X., Ahmad alFarğoniy, Habaş alHosib Marvaziy, Abul Abbos Javhariy va b.ni özi bilan olib ketib, öziga xos ilmiy jamoa taşkil etgan. Bu jamoa fan tarixidagi dastlabki rosmana akademiya deb qaraladigan ilmiy muassasa — «Bayt ulhikmat» («Donişmandlik uyi») ning özagini taşkil etgan. Bu akademiyada X. yetakçi olim va ilmiy rahbar bölgan. U şu davrdan boşlab Bağdodda alMa'mun (813 — 833), söng alMö'tasim (833 842), alVosiq (842 —847) xalifaligi davrlarida yaşab ijod etgan.
X.ning bizgaça öntaça asari töliq, qisman yoki ayrim parçalar tarzida yetib kelgan. Şu asarlarning öziyoq körsatadiki, X. insoniyat sivilizatsiyasiga buyuk hissa qöşgan olimdir. Amerikalik fan tarixçisi Jorj Sarton X.ni «Öz zamonasining eng buyuk matematigi, agar barça holatlar e'tiborga olinsa, barça zamonlarning eng buyuk matematiklaridan biri», deb baholagan. Bunday baho Xning matematika tarixida tutgan bekiyos örni tufaylidir.
Mil. av. 6-a.dan milodiy 5-a.gaça ravnaq topgan yunon madaniyati 4-a. ga kelib inqirozga yuz tutdi. 415 y.da yunon fanining xazinasi bölgan Iskandariya kutubxonasi vayron qilinib, minglab kitoblar yoqib yuborildi. Natijada fan taraqqiyotdan töxtab, xatto qölga kiritilgan yutuqlar ham unutila boşladi. 4 —8-a.larda olis Xitoy va Hindistondagi ayrim olimlar faoliyatini hisobga olmaganda Konstantinopol (Vizantiya) va Gandişapurda (Eronning hozirgi Huziston viloyatida) jon saqlagan yunon olimlari, ayrim suryoniy, yahudiy va nasroniy ruhoniylari omon qolgan yunonça kitoblarni saqlaş, tarjima kiliş, şarxlar bitiş bilangina şuğullangan, diniy ehtiyojlar tufayli ayrim astronomik kuzatuvlargina olib borilgan.
9-a.da Arab xalifaligi kuçayib, uning poytaxti Bağdod ulkan iktisodiyijtimoiy markazga aylandi va bu yerga ilm ahli oqib kela boşladi. AlHajjoj ibn Matar alKufiy, Abu Zakariyya Yahyo ibn alBitrik, Hunayn ibn Ishoq, Qusta ibn Luqo alBaalbakiy va b. yunon olimlarining asarlarini, Muhammad alFazariy, Ya'kub ibn Tarik va b. olimlar hind tilidagi kitoblarni arab tiliga tarjima qila boşladilar, arab tilida dastlabki şarxlar bitildi. Lekin fan yangi marralarni egallaşi uçun uni yangi rivojlaniş bosqiçiga kötariş lozim edi. Fan tarixçisi Adam Mets iborasi bilan «Musulmon renessansi» deb atalgan fan tarixidagi bu hodisa birinçi navbatda X. nomi va ilmiy jasorati bilan boğliq.
X. Bağdodda yunon fanining yutuqlarini örganadi, hind va eron manbalari, hatto bevosita Bobildan krlgan ayrim faktlar hamda xitoy manbalari bilan ham tanişadi, ularni özining muhim kaşfiyotlari bilan boyitadi va fan tarixida abadiy iz qoldirgan fundamental asarlar yaratadi. Şuning uçun X. özigaça mavjud bölgan sivilizatsiya merosini sintez qilib, boyitib jahonga yoygan fan dahosi hisoblanadi.
X. algebra faniga asos solgani, bu fan atamasi uning «Kitob muxtasar min hisob aljabr valmuqobala» («Aljabr valmuqobala hisobi haqida qisqaça kitob») asari nomidan kelib çiqqani yaxşi ma'lum. Lekin ba'zan X. faqat öziDan avval ma'lum bölgan çiziqli va kvadrat tenglamalar yeçiş usulini tizimga solgan, degan nuqtai nazar uçraydi. Bu fikr X. asari şu mavzudan boşlanganligi tufayli paydo bölgan. Holbuki, X.ning kitobi, birinçi navbatda, algebraik hisobga bağişlangan. Bu şundan ham körinadiki, kitob nomi ikki muhim algebraik amal — aljabr va almuqobala bilan atalgan. X. algebraik amallarni, avval tenglamalarni yeçişda qanday qöllanişini bayon etib, söng algebraik şakl almaştirişlariga ötgan. Aks holda kitobning maqsadini tuşuniş qiyin bölar edi. X. asari 12-a.ning boşlarida kremonalik
Gerardo, çesterlik Robert tomonidan lotinçaga tarjima qilingan, nomi qisqarib «aljebra» (fransuz, ingliz tillarida), «algebra» (nemis, rus tillarida) deb atala boşlagan va fan nomiga aylanib ketgan.
Uning muqaddimasida kitob nima maqsadda yozilgani bayon qilinadi: «Men arifmetikaning oddiy va murakkab masalalarini öz içiga oluvçi «Aljabr valmuqobala hisobi haqida qisqaça kitob»ni ta'lik qildim, çunki meros taqsimlaşda, vasiyatnoma tuzişda, mol taqsimlaşda, adliya işlarida, savdoda va har qanday bitimlarda, şuningdek, yer ölçaşda, kanallar ötkazişda, geometriyada va b. şunga öxşaş turli işlarda kişilar uçun bu zarurdir».
Kitob uç qism (kitob)dan iborat. Uning 15 bobli birinçi qismi «Kitob almuxtasar filjabr valmuqobala» deb nomlangan va sof matematik faktlar bayoniga bağişlangan. Xususan, unda Qad. Bobildan ma'lum bölgan birinçi va ikkinçi darajali tenglamalarni yeçiş usullari bayon qilingan. X. manfiy sonlardan foydalanmagani uçun tenglamalarni quyidagi körinişda qaraydi:
ax2=bx, ax1=c, bx=c, ax2+bx=c, ax2+c=bx, ax2=bx+c. (Ular hozirgi fan tilida birinçi va ikkinçi darajali tenglamalarning musbat sonlar yarimmaydoni ustidagi kanonik körinişlaridir).
X. har bir holda tenglamani yeçiş qoidalari hamda ularning qat'iy isbotlarini keltiradi. Isbot garçi taşqi körinişda geometrik tilda bayon qilinsada, mohiyatan hozirgi algebraik isbot bilan moye tuşadi.
Kitobning keyingi bobida algebraik hisob, xususan, aljabr va mukrbala amallari bayon qilinadi. Bu bobda «irratsionallik» tuşunçasi kiritiladi, «işoralar qoidasi» keltiriladi. Kitobning navbatdagi ikki bobi algebradan masalalar töplami bölib, aljabr va muqobala amallari bilan yeçiladigan murakkabroq misollarga, «Ölçaşlar haqida bob»i geometriyata bağişlangan. Unda şakllarning yuz va hajmlarini ölçaş qoidalari, Pifagor teoremasi va b. faktlar bayon qilingan. Bu bob hajm jihatdan kiçik bölsa ham, öşa davr amaliyoti uçun zarur bölgan ma'lumotlarni öz içiga olgan. Lekin muallif muqaddimada qayd etganidek, bu bobdan közlangan asosiy maqsad geometriyani bayon qiliş emas, balki algebra geometriyada ham qöllanişini namoyiş qiliş bölgan. Mac, uç tomoni berilgan uçburçakning balandligi algebra vositasida topilişi körsatilgan.
Kitobning qolgan ikki qismi «Vasiyatlar kitobi» va «Takdir aylanişlari hisobi haqida» deb nomlanib, musulmon fiqhi böyiça, xususan, meros taqsimlaşga oid masalalar algebra usullari bilan qanday hal etilişi körsatilgan.
Şunday qilib, «Aljabr valmuqobala hisobi haqida qisqaça kitob» algebra asoslari hamda algebrani amalda tatbiq etişga bağişlangan mukammal darslik bölgan (yana q. «Aljabr val muqobala»).
Sivilizatsiya taraqqiyotida sonlar va arifmetik amallar qanday örin tutişi ravşan, busiz jamiyat taraqqiyotini tasavvur qilib ham bölmaydi. Bugun umumbaşariy madaniyatning eng oddiy unsuriga aylanib ketgan sonlarni önli sanoq sistemasida yoziş va ular ustida arifmetik amallarni bajariş qoidalari X.ning «Arifmetika» asari tufayli joriy bölgan.
Gap şundaki, hind olimlari tomonidan kaşf etilgan sonlarni önta raqam yordamida yoziş usuli X.gaça ham Yaqin Şarq olimlariga ma'lum edi. Lekin şunga qaramay hind hisobi keng yoyilmagan. X.ning buyuk xizmati şundaki, u önli sanok, sistemasining ahamiyatini birinçi bölib payqab, sodda va lönda uslubda bayon qilib bergan. Şu tufayli X.ning kitobi ham, önli sanoq sistemasi ham tez orada Şarqiy Turkistondan Ispaniyagaça bölgan hududdagi musulmon dunyosiga, 12-a.dan boşlab Yevropaga tarqaldi. Şuning uçun X.ni butun insoniyatni arifmetikax* örgatgan ustoz hisoblaş mumkin.
Örta asrlarda matematika, astronomiya va b. fanlar sohasida yozilgan yuzlab olimlarning kitoblari orasida aynan X. asarlari Şarqsa ham, Ğarbda ham eng köp tarqalgani va umuminsoniy taraqqiyotga eng köp hissa qöşgani bilan ajralib turadi. Bunga X. keng qöllagan originalbayon uslubi sabab bölgan. Bu uslub tagida algoritm ğoyasi yotadi. X.ning bu ğoyasi zamonlar ötişi bilan köproq ahamiyat kasb etib bormoqda va bugunga kelib jamiyat taraqqiyotining eng muhim omillaridan biriga aylandi — raqamli axborotni qayta işlaş şunga asoslanadi.
Algoritm namunalari (mas, Evklid algoritmi) yunon matematikasida uçraydi. X. algoritmik muşohadaning qiyin va murakkab mavzularni bayon qilişdagi ahamiyatni töğri baholab, uni öz asarlarida muntazam ravişda qöllagan, muşohada va bayon uslubiga aylantirgan. Örta asrlarga kelib, Yevropada avval tört amalni bajariş qoidalari, söng umuman arifmetika, 18-a.dan har qanday qat'iy tartibdagi matematik qoidalar, 19-a.dan hisoblaş maşinalari uçun dasturlar «algoritm» deb atala boşlagan. 20-a. örtalarida algoritm tuşunçasi kompyuterlar fanining özak konsepsiyasiga aylangan bölsa, asr oxirida u matematika va informatika doirasidan çiqib, barça tabiiy fanlar va texnikada tafakkurning zaruriy unsuri — algoritmik muşohada qobiliyati darajasiga yetdi. X.ning nisbasi algoritm atamasiga aylangani tarixiy adolatdir.
X. «Arifmetika»si sonlar tabiati haqidagi umumiy muşohadalardan boşlanadi. Söng istalgan butun musbat sonni önta raqam orqali yoziş usuli, ya'ni önlik sanoq sistemasi va uning afzalliklari bayon qilinadi. Söng bu sanoq sistemasida yozilgan sonlarni qöşiş, ayiriş, kupaytiriş va böliş qoidalari bayon kilinib, misollar bilan tuşuntiriladi. Şundan keyin X. kasr sonlar haqida tuşunça beradi va ular ustida arifmetik amallarni oltmişli sanoq sistemasiga asoslanib bajariş kridalarini aytadi.
Kitob boş qismining (uç yarimni sakkiz butun ön birdan uçga kupaytiriş misoligaça) lotinça tarjimasi saqlangan, xolos. Tarixçilar asarning qolgan qismlari haqida bir fikrga kelolmagan. Tarjimalardan bir nusxasi «Magistr A. tomonidan tuzilgan alXorazmiyning astronomiya san'atiga kiriş kitobi» degan sözlar bilan boşlanib, u 1143 y.da köçirilgan (Venada saklanadi). Ikkinçi risolaning nusxalaridan biri ham şu davrga mansub bölib, ispaniyalik Yuxannoga tegişli (Parijda saklanadi).
Bu manbalarga köra, X. «Arifmetika»sining davomida sonlarni ikkilantiriş, ikkilaş (ya'ni ikkiga böliş) va kvadrat ildiz çiqariş amallari bayon qilingan.
Mutaxassislar Milanda saklanayotgan «alXorazmiyning butun kvadriviumiga muqaddima kitobi» qölyozmasiga asoslanib, X. «Arifmetika»si aslida kvadrivium, ya'ni arifmetika, geometriya, astronomiya va musika qismlaridan iborat bölgan deb taxmin kilişadi. Bulardan taşqari, qad. qölyozmalarda X.ning «Kitob aljam'valtafriq» («Quşiş va ayiriş kitobi») asariga tegişli deb körsatilgan parçalar uçraydi. Bu faktga köra, X. arifmetikaga oid yana boşqa asarlar ham yozgan.
X.ning fan taraqqiyotida çuqur iz qoldirgan yana bir asari «Zij»dir. U nazariy astronomiya va astronomik jadvallardan iborat bölib, arabça qölyozmalari saklanmagan, Maslama alMajritiy (10- a.) tomonidan qayta işlangan variantning lotinçaga va yahudiyçaga tarjimalari yetib kelgan.
X. «Zij»i örta asrlar fanidagi astronomiyaga oid dastlabki asar bölib, 37 bobdan iborat va 116 ta jadvalni öz içiga oladi. Unda turli taqvimlar, xronologiya, Quyoş, Oy, sayyoralarning harakati, burjlar va b. haqvda ma'lumotlar keltirilgan. Xususan, Quyoş va Oy harakati tenglamalari va tutiliş muddatlarini aniklaş qoidalari, sinuslar jadvallari, geografik nuqtalarni topiş qoidalari beriladi. «Zij»da birinçi marta tangens funksiyasi kiritilgan.
X. «Zij»i ham astronomiya va trigonometriyaning keyingi taraqqiyotida namuna vazifasini ötagan.
X.ning «Kitob amal bilasturlobot» («Astrolyabiyalar bilan amallar haqida kitob») asarida qad. va örta asr astronomiyasining asosiy kuzatuv asbobi bölgan astrolyabiya (arabça asturlob) yasaş va undan foydalaniş, osmon yoritqiçlarining balandligi, burjlarga kiriş vaqti, bir kunlik harakati va ekliptik koordinatalari, geografik obyektlarning koordinatalari, yangi Oy çiqiş muddatlarini aniqlaş va b. aniq va lönda qoidalar tarzida (algoritmik uslubda) bayon qilingan. Bundan taşqari, kitobda asr namozi vaqtini aniklaş, sinuskvadrant deb ataluvçi asboblar töğrisida ham söz boradi. Bu esa X. ilmiy asbobsozlik bilan ham şuğullanganligidan dalolat beradi.
«Zaroif min amal Muhammad ibn Muso alXorazmiy ma'rif assamtbilasturlob» («Muhammad ibn Muso alXorazmiyning astrolyabiya yordamida azimutni aniklaş böyiça amallaridan kelib çiqadigan zarif fikrlar») nomli kiçik asarida (qölyozmasi Istanbuldagi Ayo Sofiya kugubxonasida saqlanadi) astronomiyaning ikki masalasi — Quyoş azimutini va meridian çiziğini aniklaş, Yerning öşa davrda ma'lum qismi — Oykumenaning yetti ikdimga bölinişi, har bir iklim uçun burjlarning kötariliş vaqtlari töğrisida ma'lumotlar keltirgan.
«Quyoş soati tekisligvda soat yasaş» (Ayo Sofiya kugubxonasida saklanadi) kitobida gorizontal tekislikda kuyoş soati yasaş, ya'ni soyasi mil vazifasini ötovçi plastinka — gnomon örnatiş va soat şkalasini çiziş qoidasi, gnomon soyasining şkaladagi holatiga qarab vaqtni aniklaş usuli bayon qilinadi. Gnomon soyasining uçi sirpanadigan çiziq — giperbolani yasaşda qutb koordinatalari sistemasi qöllangan va bu analitik geometriyaga oid dastlabki faktlardan hisoblanadi. X.ning «Yaxudiylar taqvimi va bayramlarini aniklaş haqida risola» (Hindistonning Patna şahrida saklanadi) asari olimning etnografiya bilan şuğullanganidan dalolat beradi. Bu asarda yahudiy taqvimi, uni boşqa taqvimlarga ötkaziş qoidalari, yaxudiylar bayramlari va ularni taqvimda belgilaş qoidalarini, ayrim muhim astronomik ma'lumotlarni beradi. Quyoş yilining uz. 365 kunu soat, ya'ni 365,242265 kunga teng ekanligi aytiladi. Bu öz davri uçun juda aniq ma'lumot bölgan. Tarixçilar bu asar aslida X.ning etnografiya va taqvimlarga oid yirik asaridan köçirib olingan parça bölişi kerak, deb taxmin qilişadi.
X. yunon olimi Ptolemeyşya keyin yaşagan buyuk geograflaridan birinçisi sanaladi. Uning «Surat alArz» asari (boşqa nomi «AlXorazm geografiyasi», töliq nomi Ptolemey taklif etgan «Geografiya» kitobidan Abu Ja'far Muhammad ibn Muso alXorazmiy taskin etgan Yer surati — şaharlar, toğlar, dengizlar, orollar va daryolar kitobi») fan tarixidagi muhim manbalardan biridir. Kitob Ptolemeyning «Geografiya»si asosida yozilgan bölsada, şunçaki şarh emas, balki mustaqil asar hisoblanadi. Unda birinçi marta Yer sirtini yetti iqlimga böliş ilmiy yondaşuv bilan, iqlimlarning geografik kattaliklari asosida berilgan hamda 2402 geografik obyekt haqida ma'lumotlar, xususan, ularning kengligi va uzunligi keltirilgan (bu ma'lumotlarning köpçiligi Ptolemey «Geografiya» sida berilmagan). Xususan, X. geografiya tarixida birinçi marta Tinç okeanini tilga oladi. U özi yaşagan joylardan juda uzoqdagi boşka obyektlar: Atlantika va Hind okeanlaridagi orollar, jumladan, Buyuk Britaniya, Irlandiya, Sarandib (Şri Lanka) joylaşuvini töğri tasvirlaydi. Kitobda tasvirlangan xaritalar xaritagrafiya tarixida muhim örin tutadi. Bu kitob 12-a.dayok, lotin tiliga tarjima qilingan va geografiya fani rivojlanişiga katta hissa qöşgan.
X. ning «Kitob attarix» (X. «Tarix»i) asarida Muhammad (as) hayoti bilan boğliq sanalar, islom tarixidagi muhorabalar, Quyoş tutilişlari, 713 yil 10 martda Antioxiya ş.da yuz bergan dahşatli zilzila, xalifalikdagi siyosiy hodisalar qayd etilgan. Afsuski, bu asar bizgaça yetib kelmagan. Lekin undan olingan köçirmalar juda köp tarixnavis olimlar (Beruniy, Yoqut Rumiy, Ya'qubiy, Elias Bar Şinoyi, Hamza Isfahoniy, atTabariy, alMas'udiy va b.) kitoblarida uçraydi. Bundan körinadiki, X.ning «Tarix»i uz davrida maşxur bulgan va keng tarqalgan. Asar uşa davrning boşka tarixçilar yozgan kitoblaridan voqealarni aniq qayd etilişi bilan ajralib turadi.
Ahmad alFarğoniy astrolyabiyaga oid asarida X.ga tegişli sfera geometriyasi haqidagi asarni eslatadi, ammo u hozirgaça topilmagan. X. fanning beşdan ortiq sohasini fundamental yangiliklari bilan boyitgani sababli fan tarixidagi ilk qomusiy olim deb sanalişga hakli. X. boşlagan bu an'ana keyinçalik Ibn Sino, Beruniy, Leonardo da Vinçi, Leybnits, Lomonosov, Franklin kabi olimlar tomonidan davom ettirilgan.
X.ning ilmiy merosiga qiziqiş uning hayotlik davridayoq boşlangan. Zamondoşlaridan Ahmad alFarğoniy, Xuttaliy va b. uning asarlariga şarhlar yozişgan. X. uzining «Zij»ini yozişda xind «Sindhanta»lariga va Ptolemeyning «Almagest» asariga tayangan bulsa, «Algebra», «Arifmetika»va b. asarlari batamom original asarlar sanaladi. X. asarlarining mundarijasi, tuzilişi va bayon uslubi keyingi olimlar uçun namunaga aylanadi. Şu bilan birga uning ijodi fanning keyingi taraqqiyoti uçun muxim pogona vazifasini utadi. Mas, Beruniy X.ning «Zij» iga atab uçta risola bitgan.
X. asarlari 12-a. boşidayoq Yevropa şaharlariga kirib borgani ma'lum. Kitoblarga ehtiyoj kuçayganidan söng ular lotinçaga tarjima qilingan. X. ning «Algebra», «Arifmetika», «Geografiya»si va «Zij»i 16-a.gaça darslik vazifasini ötagan. X. asarlari öşa davrlarda Hindistonga ham olib ketilgani haqida dalillar mavjud.
19-a. boşlarida X. merosiga tarixiy nuqtai nazardan qiziqiş boşlangan. X. «Algebra»sini 1817 y.da K. Koulbruk qisman, 1831 y.da F. Rozen töliq hajmda Londonda, 1838 y.da G. Libri Parijda çop ettiradi. Hozir bu asarning inglizça (L.S. Karpinskiy, 1915 y., AQŞ), arabça (A.M. Muşarrafa, 1939 y.), rusça (Yu.X. Kopeleviç, B.A. Rozenfeld, 1964 y.) va b. naşrlari mavjud.
X.ning «Arifmetika»sini birinçi marta B. Bonkompani Rimda (1857), K. Fogel Germaniyada (1963), A.P. Yuşkeviç Moskvada (1954) çop ettirişgan.
X. «Zij»ini örganişga ham katta e'tibor berilgan. Uni 1914 y.da N. Zuter, söng O. Neygebauer (1962), V.Millas, Golsteyn (1963) va b. naşr qilişgan. 1919 y.da F. J. Videman «Astrolyabiya bilan amallar haqida kitob»ini naşr etdi.
X.ning «Geografiya»si birinçi marta X. fon Mjik (1926) tomonidan çop etilgan. Olimning boşqa qölyozmalarini izlab topiş, örganiş, çop etiş va tarjima qiliş — matematika tarixi sohasining dolzarb muammolaridan bölib qolmoqda.
1983 y.da X. tavalludining 1200 yilligi munosabati bilan uning barça asarlari rus tilida (A.Axmedov, A.P.Yuşkeviç, B.A. Rozenfeld va b. tarjimalarida) hamda Tanlangan asarlari özbek tilida (A. Axmedov tarjimasida) naşr etildi.
X. ilmiy merosini örganiş va uning fan taraqqiyotiga qöşgan hissasini tarğib qilişda nomlari yuqorida zikr etilgan olimlardan taşqari J. Sarton, E.S. Kennedi, D. King (AQŞ), S.A. Nallino (Italiya), X. Zemanek (Avstriya), A. Allar (Belgiya), R. Raşed (Fransiya), S. Brokelman, D. Samploinius (Germaniya), M. M. Rojanskaya (Rossiya) va b. ham muhim hissa qöşgan.
Özbekistonda X. hayoti va faoliyati bilan birinçi bölib T.N. Krri-Niyoziy qiziqqan. 1960-y.lardan S.H. Sirojiddinov va G.P. Matviyevskaya rahbarligida Yaqin va Örta Şarq fani tarixi, jumladan, X. merosini örganiş va dunyo miqyosida tarğib qiliş böyiça keng kölamda ilmiy tadqiqotlar boşlab yuborildi. 1983 y.da buyuk olim tavalludining 1200 yilligiga bağişlab ötkazilgan Xalqaro ilmiy anjuman (Moskva, Toşkent va Urganç ş.da) X.ning jahon sivilizatsiyasida tutgan örnini belgilaşda muhim tadbir böldi.
Urganç davlat universiteti, Özbekistonning turli joylarida köplab maktab va b. obyektlar X. nomi bilan atalgan.
As. Tanlangan asarlar, T., 1983; Matematiçeskiye traktati, T, 1964; Astronomiçeskiye traktati, T., 1983.
Ad.: Sirajiddinov S. X., Matviyevskaya G. P., AlXorezmi — vidayuşiysya matematik i astronom srednevekovya, M., 1983;Salye M. A., MuxammedalXorezmi — velikiy uzbekskiy uçyoniy, T., 1954; Salye M. A., UluğözbekolimiMuhamma dalXorazmiy, T., 1955; Abdurahmonov A., AlXorazmiy — buyuk matematik, T., 1983; Muxam mad ibn Musa alXorezmi. K 1200 letayu so dnya rojdeniya, M., 1983; Velikiy uçeniy srednevekovya alXorezmi, T., 1985; Bulgakov P.S, Rozenfeld B. A., Axmedov A. A., Muxammad alXorezmi, M., 1983.
Abdulla A'zamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРАЗМИЙ, Абу Жаъфар (Абу Абдуллоҳ) Муҳаммад ибн Мусо алХоразмий (783, Хива — 850, Бағдод) — ўртаосиёлик буюк математик, астроном, географ, фан тарихидаги илк крмусий олимлардан. Дастлабки маълумотни Хива ш.да олган ва етук олим бўлиб шаклланган. Бунда араб истилосидан сўнг муайян даражада сақланиб қолган қадимги Хоразм фани анъаналари асосий роль ўйнаган. Халифа Ҳорун арРашиднинг ўғли ва унинг Хуросондаги волийси алМаъмун ҳузурига — Марвга таклиф этилган. 819 й.да Бағдодни эгаллаган алМаъмун туркистонлик олимлардан X., Аҳмад алФарғоний, Ҳабаш алҲосиб Марвазий, Абул Аббос Жавҳарий ва б.ни ўзи билан олиб кетиб, ўзига хос илмий жамоа ташкил этган. Бу жамоа фан тарихидаги дастлабки росмана академия деб қараладиган илмий муассаса — «Байт улҳикмат» («Донишмандлик уйи») нинг ўзагини ташкил этган. Бу академияда X. етакчи олим ва илмий раҳбар бўлган. У шу даврдан бошлаб Бағдодда алМаъмун (813 — 833), сўнг алМўътасим (833 842), алВосиқ (842 —847) халифалиги даврларида яшаб ижод этган.
Х.нинг бизгача ўнтача асари тўлиқ, қисман ёки айрим парчалар тарзида етиб келган. Шу асарларнинг ўзиёқ кўрсатадики, X. инсоният цивилизациясига буюк ҳисса қўшган олимдир. Америкалик фан тарихчиси Жорж Сартон Х.ни «Ўз замонасининг энг буюк математиги, агар барча ҳолатлар эътиборга олинса, барча замонларнинг энг буюк математикларидан бири», деб баҳолаган. Бундай баҳо Хнинг математика тарихида тутган бекиёс ўрни туфайлидир.
Мил. ав. 6-а.дан милодий 5-а.гача равнақ топган юнон маданияти 4-а. га келиб инқирозга юз тутди. 415 й.да юнон фанининг хазинаси бўлган Искандария кутубхонаси вайрон қилиниб, минглаб китоблар ёқиб юборилди. Натижада фан тараққиётдан тўхтаб, хатто қўлга киритилган ютуқлар ҳам унутила бошлади. 4 —8-а.ларда олис Хитой ва Ҳиндистондаги айрим олимлар фаолиятини ҳисобга олмаганда Константинополь (Византия) ва Гандишапурда (Эроннинг ҳозирги Ҳузистон вилоятида) жон сақлаган юнон олимлари, айрим сурёний, яҳудий ва насроний руҳонийлари омон қолган юнонча китобларни сақлаш, таржима килиш, шархлар битиш билангина шуғулланган, диний эҳтиёжлар туфайли айрим астрономик кузатувларгина олиб борилган.
9-а.да Араб халифалиги кучайиб, унинг пойтахти Бағдод улкан иктисодийижтимоий марказга айланди ва бу ерга илм аҳли оқиб кела бошлади. АлҲажжож ибн Матар алКуфий, Абу Закарийя Яҳё ибн алБитрик, Ҳунайн ибн Исҳоқ, Қуста ибн Луқо алБаалбакий ва б. юнон олимларининг асарларини, Муҳаммад алФазарий, Яъкуб ибн Тарик ва б. олимлар ҳинд тилидаги китобларни араб тилига таржима қила бошладилар, араб тилида дастлабки шархлар битилди. Лекин фан янги марраларни эгаллаши учун уни янги ривожланиш босқичига кўтариш лозим эди. Фан тарихчиси Адам Мец ибораси билан «Мусулмон ренессанси» деб аталган фан тарихидаги бу ҳодиса биринчи навбатда X. номи ва илмий жасорати билан боғлиқ.
X. Бағдодда юнон фанининг ютуқларини ўрганади, ҳинд ва эрон манбалари, ҳатто бевосита Бобилдан крлган айрим фактлар ҳамда хитой манбалари билан ҳам танишади, уларни ўзининг муҳим кашфиётлари билан бойитади ва фан тарихида абадий из қолдирган фундаментал асарлар яратади. Шунинг учун X. ўзигача мавжуд бўлган цивилизация меросини синтез қилиб, бойитиб жаҳонга ёйган фан даҳоси ҳисобланади.
X. алгебра фанига асос солгани, бу фан атамаси унинг «Китоб мухтасар мин ҳисоб алжабр валмуқобала» («Алжабр валмуқобала ҳисоби ҳақида қисқача китоб») асари номидан келиб чиққани яхши маълум. Лекин баъзан X. фақат ўзиДан аввал маълум бўлган чизиқли ва квадрат тенгламалар ечиш усулини тизимга солган, деган нуқтаи назар учрайди. Бу фикр X. асари шу мавзудан бошланганлиги туфайли пайдо бўлган. Ҳолбуки, Х.нинг китоби, биринчи навбатда, алгебраик ҳисобга бағишланган. Бу шундан ҳам кўринадики, китоб номи икки муҳим алгебраик амал — алжабр ва алмуқобала билан аталган. X. алгебраик амалларни, аввал тенгламаларни ечишда қандай қўлланишини баён этиб, сўнг алгебраик шакл алмаштиришларига ўтган. Акс ҳолда китобнинг мақсадини тушуниш қийин бўлар эди. X. асари 12-а.нинг бошларида кремоналик
Герардо, честерлик Роберт томонидан лотинчага таржима қилинган, номи қисқариб «алжебра» (француз, инглиз тилларида), «алгебра» (немис, рус тилларида) деб атала бошлаган ва фан номига айланиб кетган.
Унинг муқаддимасида китоб нима мақсадда ёзилгани баён қилинади: «Мен арифметиканинг оддий ва мураккаб масалаларини ўз ичига олувчи «Алжабр валмуқобала ҳисоби ҳақида қисқача китоб»ни таълик қилдим, чунки мерос тақсимлашда, васиятнома тузишда, мол тақсимлашда, адлия ишларида, савдода ва ҳар қандай битимларда, шунингдек, ер ўлчашда, каналлар ўтказишда, геометрияда ва б. шунга ўхшаш турли ишларда кишилар учун бу зарурдир».
Китоб уч қисм (китоб)дан иборат. Унинг 15 бобли биринчи қисми «Китоб алмухтасар филжабр валмуқобала» деб номланган ва соф математик фактлар баёнига бағишланган. Хусусан, унда Қад. Бобилдан маълум бўлган биринчи ва иккинчи даражали тенгламаларни ечиш усуллари баён қилинган. X. манфий сонлардан фойдаланмагани учун тенгламаларни қуйидаги кўринишда қарайди:
ax2=bx, ax1=c, bx=c, ax2+bx=c, ax2+c=bx, ax2=bx+c. (Улар ҳозирги фан тилида биринчи ва иккинчи даражали тенгламаларнинг мусбат сонлар яриммайдони устидаги каноник кўринишларидир).
X. ҳар бир ҳолда тенгламани ечиш қоидалари ҳамда уларнинг қатъий исботларини келтиради. Исбот гарчи ташқи кўринишда геометрик тилда баён қилинсада, моҳиятан ҳозирги алгебраик исбот билан мое тушади.
Китобнинг кейинги бобида алгебраик ҳисоб, хусусан, алжабр ва мукрбала амаллари баён қилинади. Бу бобда «иррационаллик» тушунчаси киритилади, «ишоралар қоидаси» келтирилади. Китобнинг навбатдаги икки боби алгебрадан масалалар тўплами бўлиб, алжабр ва муқобала амаллари билан ечиладиган мураккаброқ мисолларга, «Ўлчашлар ҳақида боб»и геометрията бағишланган. Унда шаклларнинг юз ва ҳажмларини ўлчаш қоидалари, Пифагор теоремаси ва б. фактлар баён қилинган. Бу боб ҳажм жиҳатдан кичик бўлса ҳам, ўша давр амалиёти учун зарур бўлган маълумотларни ўз ичига олган. Лекин муаллиф муқаддимада қайд этганидек, бу бобдан кўзланган асосий мақсад геометрияни баён қилиш эмас, балки алгебра геометрияда ҳам қўлланишини намойиш қилиш бўлган. Mac, уч томони берилган учбурчакнинг баландлиги алгебра воситасида топилиши кўрсатилган.
Китобнинг қолган икки қисми «Васиятлар китоби» ва «Такдир айланишлари ҳисоби ҳақида» деб номланиб, мусулмон фиқҳи бўйича, хусусан, мерос тақсимлашга оид масалалар алгебра усуллари билан қандай ҳал этилиши кўрсатилган.
Шундай қилиб, «Алжабр валмуқобала ҳисоби ҳақида қисқача китоб» алгебра асослари ҳамда алгебрани амалда татбиқ этишга бағишланган мукаммал дарслик бўлган (яна қ. «Алжабр вал муқобала»).
Цивилизация тараққиётида сонлар ва арифметик амаллар қандай ўрин тутиши равшан, бусиз жамият тараққиётини тасаввур қилиб ҳам бўлмайди. Бугун умумбашарий маданиятнинг энг оддий унсурига айланиб кетган сонларни ўнли саноқ системасида ёзиш ва улар устида арифметик амалларни бажариш қоидалари Х.нинг «Арифметика» асари туфайли жорий бўлган.
Гап шундаки, ҳинд олимлари томонидан кашф этилган сонларни ўнта рақам ёрдамида ёзиш усули Х.гача ҳам Яқин Шарқ олимларига маълум эди. Лекин шунга қарамай ҳинд ҳисоби кенг ёйилмаган. Х.нинг буюк хизмати шундаки, у ўнли санок, системасининг аҳамиятини биринчи бўлиб пайқаб, содда ва лўнда услубда баён қилиб берган. Шу туфайли Х.нинг китоби ҳам, ўнли саноқ системаси ҳам тез орада Шарқий Туркистондан Испаниягача бўлган ҳудуддаги мусулмон дунёсига, 12-а.дан бошлаб Европага тарқалди. Шунинг учун Х.ни бутун инсониятни арифметиках* ўргатган устоз ҳисоблаш мумкин.
Ўрта асрларда математика, астрономия ва б. фанлар соҳасида ёзилган юзлаб олимларнинг китоблари орасида айнан X. асарлари Шарқца ҳам, Ғарбда ҳам энг кўп тарқалгани ва умуминсоний тараққиётга энг кўп ҳисса қўшгани билан ажралиб туради. Бунга X. кенг қўллаган оригиналбаён услуби сабаб бўлган. Бу услуб тагида алгоритм ғояси ётади. Х.нинг бу ғояси замонлар ўтиши билан кўпроқ аҳамият касб этиб бормоқда ва бугунга келиб жамият тараққиётининг энг муҳим омилларидан бирига айланди — рақамли ахборотни қайта ишлаш шунга асосланади.
Алгоритм намуналари (мас, Эвклид алгоритми) юнон математикасида учрайди. X. алгоритмик мушоҳаданинг қийин ва мураккаб мавзуларни баён қилишдаги аҳамиятни тўғри баҳолаб, уни ўз асарларида мунтазам равишда қўллаган, мушоҳада ва баён услубига айлантирган. Ўрта асрларга келиб, Европада аввал тўрт амални бажариш қоидалари, сўнг умуман арифметика, 18-а.дан ҳар қандай қатъий тартибдаги математик қоидалар, 19-а.дан ҳисоблаш машиналари учун дастурлар «алгоритм» деб атала бошлаган. 20-а. ўрталарида алгоритм тушунчаси компьютерлар фанининг ўзак концепциясига айланган бўлса, аср охирида у математика ва информатика доирасидан чиқиб, барча табиий фанлар ва техникада тафаккурнинг зарурий унсури — алгоритмик мушоҳада қобилияти даражасига етди. Х.нинг нисбаси алгоритм атамасига айлангани тарихий адолатдир.
X. «Арифметика»си сонлар табиати ҳақидаги умумий мушоҳадалардан бошланади. Сўнг исталган бутун мусбат сонни ўнта рақам орқали ёзиш усули, яъни ўнлик саноқ системаси ва унинг афзалликлари баён қилинади. Сўнг бу саноқ системасида ёзилган сонларни қўшиш, айириш, купайтириш ва бўлиш қоидалари баён килиниб, мисоллар билан тушунтирилади. Шундан кейин X. каср сонлар ҳақида тушунча беради ва улар устида арифметик амалларни олтмишли саноқ системасига асосланиб бажариш кридаларини айтади.
Китоб бош қисмининг (уч яримни саккиз бутун ўн бирдан учга купайтириш мисолигача) лотинча таржимаси сақланган, холос. Тарихчилар асарнинг қолган қисмлари ҳақида бир фикрга келолмаган. Таржималардан бир нусхаси «Магистр А. томонидан тузилган алХоразмийнинг астрономия санъатига кириш китоби» деган сўзлар билан бошланиб, у 1143 й.да кўчирилган (Венада сакланади). Иккинчи рисоланинг нусхаларидан бири ҳам шу даврга мансуб бўлиб, испаниялик Юханнога тегишли (Парижда сакланади).
Бу манбаларга кўра, X. «Арифметика»сининг давомида сонларни иккилантириш, иккилаш (яъни иккига бўлиш) ва квадрат илдиз чиқариш амаллари баён қилинган.
Мутахассислар Миланда сакланаётган «алХоразмийнинг бутун квадривиумига муқаддима китоби» қўлёзмасига асосланиб, X. «Арифметика»си аслида квадривиум, яъни арифметика, геометрия, астрономия ва мусика қисмларидан иборат бўлган деб тахмин килишади. Булардан ташқари, қад. қўлёзмаларда Х.нинг «Китоб алжамъвалтафриқ» («Қушиш ва айириш китоби») асарига тегишли деб кўрсатилган парчалар учрайди. Бу фактга кўра, X. арифметикага оид яна бошқа асарлар ҳам ёзган.
Х.нинг фан тараққиётида чуқур из қолдирган яна бир асари «Зиж»дир. У назарий астрономия ва астрономик жадваллардан иборат бўлиб, арабча қўлёзмалари сакланмаган, Маслама алМажритий (10- а.) томонидан қайта ишланган вариантнинг лотинчага ва яҳудийчага таржималари етиб келган.
X. «Зиж»и ўрта асрлар фанидаги астрономияга оид дастлабки асар бўлиб, 37 бобдан иборат ва 116 та жадвални ўз ичига олади. Унда турли тақвимлар, хронология, Қуёш, Ой, сайёраларнинг ҳаракати, буржлар ва б. ҳақвда маълумотлар келтирилган. Хусусан, Қуёш ва Ой ҳаракати тенгламалари ва тутилиш муддатларини аниклаш қоидалари, синуслар жадваллари, географик нуқталарни топиш қоидалари берилади. «Зиж»да биринчи марта тангенс функцияси киритилган.
X. «Зиж»и ҳам астрономия ва тригонометриянинг кейинги тараққиётида намуна вазифасини ўтаган.
Х.нинг «Китоб амал биластурлобот» («Астролябиялар билан амаллар ҳақида китоб») асарида қад. ва ўрта аср астрономиясининг асосий кузатув асбоби бўлган астролябия (арабча астурлоб) ясаш ва ундан фойдаланиш, осмон ёритқичларининг баландлиги, буржларга кириш вақти, бир кунлик ҳаракати ва эклиптик координаталари, географик объектларнинг координаталари, янги Ой чиқиш муддатларини аниқлаш ва б. аниқ ва лўнда қоидалар тарзида (алгоритмик услубда) баён қилинган. Бундан ташқари, китобда аср намози вақтини аниклаш, синусквадрант деб аталувчи асбоблар тўғрисида ҳам сўз боради. Бу эса X. илмий асбобсозлик билан ҳам шуғулланганлигидан далолат беради.
«Зароиф мин амал Муҳаммад ибн Мусо алХоразмий маъриф ассамтбиластурлоб» («Муҳаммад ибн Мусо алХоразмийнинг астролябия ёрдамида азимутни аниклаш бўйича амалларидан келиб чиқадиган зариф фикрлар») номли кичик асарида (қўлёзмаси Истанбулдаги Аё София кугубхонасида сақланади) астрономиянинг икки масаласи — Қуёш азимутини ва меридиан чизиғини аниклаш, Ернинг ўша даврда маълум қисми — Ойкуменанинг етти икдимга бўлиниши, ҳар бир иклим учун буржларнинг кўтарилиш вақтлари тўғрисида маълумотлар келтирган.
«Қуёш соати текислигвда соат ясаш» (Аё София кугубхонасида сакланади) китобида горизонтал текисликда куёш соати ясаш, яъни сояси мил вазифасини ўтовчи пластинка — гномон ўрнатиш ва соат шкаласини чизиш қоидаси, гномон соясининг шкаладаги ҳолатига қараб вақтни аниклаш усули баён қилинади. Гномон соясининг учи сирпанадиган чизиқ — гиперболани ясашда қутб координаталари системаси қўлланган ва бу аналитик геометрияга оид дастлабки фактлардан ҳисобланади. Х.нинг «Яхудийлар тақвими ва байрамларини аниклаш ҳақида рисола» (Ҳиндистоннинг Патна шаҳрида сакланади) асари олимнинг этнография билан шуғулланганидан далолат беради. Бу асарда яҳудий тақвими, уни бошқа тақвимларга ўтказиш қоидалари, яхудийлар байрамлари ва уларни тақвимда белгилаш қоидаларини, айрим муҳим астрономик маълумотларни беради. Қуёш йилининг уз. 365 куну соат, яъни 365,242265 кунга тенг эканлиги айтилади. Бу ўз даври учун жуда аниқ маълумот бўлган. Тарихчилар бу асар аслида Х.нинг этнография ва тақвимларга оид йирик асаридан кўчириб олинган парча бўлиши керак, деб тахмин қилишади.
X. юнон олими Птолемейщя кейин яшаган буюк географларидан биринчиси саналади. Унинг «Сурат алАрз» асари (бошқа номи «АлХоразм географияси», тўлиқ номи Птолемей таклиф этган «География» китобидан Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Мусо алХоразмий таскин этган Ер сурати — шаҳарлар, тоғлар, денгизлар, ороллар ва дарёлар китоби») фан тарихидаги муҳим манбалардан биридир. Китоб Птолемейнинг «География»си асосида ёзилган бўлсада, шунчаки шарҳ эмас, балки мустақил асар ҳисобланади. Унда биринчи марта Ер сиртини етти иқлимга бўлиш илмий ёндашув билан, иқлимларнинг географик катталиклари асосида берилган ҳамда 2402 географик объект ҳақида маълумотлар, хусусан, уларнинг кенглиги ва узунлиги келтирилган (бу маълумотларнинг кўпчилиги Птолемей «География» сида берилмаган). Хусусан, X. география тарихида биринчи марта Тинч океанини тилга олади. У ўзи яшаган жойлардан жуда узоқдаги бошка объектлар: Атлантика ва Ҳинд океанларидаги ороллар, жумладан, Буюк Британия, Ирландия, Сарандиб (Шри Ланка) жойлашувини тўғри тасвирлайди. Китобда тасвирланган хариталар харитаграфия тарихида муҳим ўрин тутади. Бу китоб 12-а.даёк, лотин тилига таржима қилинган ва география фани ривожланишига катта ҳисса қўшган.
X. нинг «Китоб аттарих» (X. «Тарих»и) асарида Муҳаммад (ас) ҳаёти билан боғлиқ саналар, ислом тарихидаги муҳорабалар, Қуёш тутилишлари, 713 йил 10 мартда Антиохия ш.да юз берган даҳшатли зилзила, халифаликдаги сиёсий ҳодисалар қайд этилган. Афсуски, бу асар бизгача етиб келмаган. Лекин ундан олинган кўчирмалар жуда кўп тарихнавис олимлар (Беруний, Ёқут Румий, Яъқубий, Элиас Бар Шинойи, Ҳамза Исфаҳоний, атТабарий, алМасъудий ва б.) китобларида учрайди. Бундан кўринадики, Х.нинг «Тарих»и уз даврида машхур булган ва кенг тарқалган. Асар уша даврнинг бошка тарихчилар ёзган китобларидан воқеаларни аниқ қайд этилиши билан ажралиб туради.
Аҳмад алФарғоний астролябияга оид асарида Х.га тегишли сфера геометрияси ҳақидаги асарни эслатади, аммо у ҳозиргача топилмаган. X. фаннинг бешдан ортиқ соҳасини фундаментал янгиликлари билан бойитгани сабабли фан тарихидаги илк қомусий олим деб саналишга ҳакли. X. бошлаган бу анъана кейинчалик Ибн Сино, Беруний, Леонардо да Винчи, Лейбниц, Ломоносов, Франклин каби олимлар томонидан давом эттирилган.
Х.нинг илмий меросига қизиқиш унинг ҳаётлик давридаёқ бошланган. Замондошларидан Аҳмад алФарғоний, Хутталий ва б. унинг асарларига шарҳлар ёзишган. X. узининг «Зиж»ини ёзишда хинд «Синдҳанта»ларига ва Птолемейнинг «Алмагест» асарига таянган булса, «Алгебра», «Арифметика»ва б. асарлари батамом оригинал асарлар саналади. X. асарларининг мундарижаси, тузилиши ва баён услуби кейинги олимлар учун намунага айланади. Шу билан бирга унинг ижоди фаннинг кейинги тараққиёти учун мухим погона вазифасини утади. Мас, Беруний Х.нинг «Зиж» ига атаб учта рисола битган.
X. асарлари 12-а. бошидаёқ Европа шаҳарларига кириб боргани маълум. Китобларга эҳтиёж кучайганидан сўнг улар лотинчага таржима қилинган. X. нинг «Алгебра», «Арифметика», «География»си ва «Зиж»и 16-а.гача дарслик вазифасини ўтаган. X. асарлари ўша даврларда Ҳиндистонга ҳам олиб кетилгани ҳақида далиллар мавжуд.
19-а. бошларида X. меросига тарихий нуқтаи назардан қизиқиш бошланган. X. «Алгебра»сини 1817 й.да К. Коулбрук қисман, 1831 й.да Ф. Розен тўлиқ ҳажмда Лондонда, 1838 й.да Г. Либри Парижда чоп эттиради. Ҳозир бу асарнинг инглизча (Л.С. Карпинский, 1915 й., АҚШ), арабча (A.M. Мушаррафа, 1939 й.), русча (Ю.Х. Копелевич, Б.А. Розенфельд, 1964 й.) ва б. нашрлари мавжуд.
Х.нинг «Арифметика»сини биринчи марта Б. Бонкомпаньи Римда (1857), К. Фогель Германияда (1963), А.П. Юшкевич Москвада (1954) чоп эттиришган.
X. «Зиж»ини ўрганишга ҳам катта эътибор берилган. Уни 1914 й.да Н. Зутер, сўнг О. Нейгебауэр (1962), В.Миллас, Гольцтейн (1963) ва б. нашр қилишган. 1919 й.да Ф. Ж. Видеман «Астролябия билан амаллар ҳақида китоб»ини нашр этди.
Х.нинг «География»си биринчи марта X. фон Мжик (1926) томонидан чоп этилган. Олимнинг бошқа қўлёзмаларини излаб топиш, ўрганиш, чоп этиш ва таржима қилиш — математика тарихи соҳасининг долзарб муаммоларидан бўлиб қолмоқда.
1983 й.да X. таваллудининг 1200 йиллиги муносабати билан унинг барча асарлари рус тилида (А.Ахмедов, А.П.Юшкевич, Б.А. Розенфельд ва б. таржималарида) ҳамда Танланган асарлари ўзбек тилида (А. Ахмедов таржимасида) нашр этилди.
X. илмий меросини ўрганиш ва унинг фан тараққиётига қўшган ҳиссасини тарғиб қилишда номлари юқорида зикр этилган олимлардан ташқари Ж. Сартон, Э.С. Кеннеди, Д. Кинг (АҚШ), С.А. Наллино (Италия), X. Земанек (Австрия), А. Аллар (Бельгия), Р. Рашед (Франция), С. Брокельман, Д. Самплоиниус (Германия), М. М. Рожанская (Россия) ва б. ҳам муҳим ҳисса қўшган.
Ўзбекистонда X. ҳаёти ва фаолияти билан биринчи бўлиб Т.Н. Крри-Ниёзий қизиққан. 1960-й.лардан С.Ҳ. Сирожиддинов ва Г.П. Матвиевская раҳбарлигида Яқин ва Ўрта Шарқ фани тарихи, жумладан, X. меросини ўрганиш ва дунё миқёсида тарғиб қилиш бўйича кенг кўламда илмий тадқиқотлар бошлаб юборилди. 1983 й.да буюк олим таваллудининг 1200 йиллигига бағишлаб ўтказилган Халқаро илмий анжуман (Москва, Тошкент ва Урганч ш.да) Х.нинг жаҳон цивилизациясида тутган ўрнини белгилашда муҳим тадбир бўлди.
Урганч давлат университети, Ўзбекистоннинг турли жойларида кўплаб мактаб ва б. объектлар X. номи билан аталган.
Ас. Танланган асарлар, Т., 1983; Математические трактаты, Т, 1964; Астрономические трактаты, Т., 1983.
Ад.: Сиражиддинов С. X., Матвиевская Г. П., АлХорезми — выдающийся математик и астроном средневековья, М., 1983;Салье М. А., МухаммедалХорезми — великий узбекский учёный, Т., 1954; Салье М. А., УлуғўзбеколимиМуҳамма далХоразмий, Т., 1955; Абдураҳмонов А., АлХоразмий — буюк математик, Т., 1983; Мухам мад ибн Муса алХорезми. К 1200 летаю со дня рождения, М., 1983; Великий ученый средневековья алХорезми, Т., 1985; Булгаков П.С, Розенфельд Б. А., Ахмедов А. А., Мухаммад алХорезми, М., 1983.
Абдулла Аъзамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.