Xorazmiy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 223–224-b. — ziyouz.com
Xorazmiy (14-a.) şoir. Özbek adabiyotining Navoiygaça bölgan atoqli vakillaridan, noma janrining asosçisi. Hayoti va ijodi haqida ayrim ma'lumotlar uning bizgaça saklanib qolgan yagona asari «Muhabbatnoma» orqali yetib kelga' «Muhabbatnoma» Oltin Örda xoni Jonibekning hukmdorlaridan Muhammad Xöjabekning taklifi bilan 1353 y.da yozilgan. «Muhabbatnoma»ning «Bayoni voqeni aytur» qismidan ma'lum bölişiça, X. ilgari ham köp şe'rlar yozgan, ayniqsa, muhabbat mavzuidagi asarlari bilan şuxrat qozongan, lekin ular forsiyda yozilgan bölib, Muhammad Xöjabek şoirdan işqiy mavzuda turkiyça kitob yozib berişni iltimos qilgan. X. asarining maydonga kelişida Avhadiy Maroğaviy (127475; 133738) ning forsça yozilgan «Muhabbatnoma» dostonining ta'siri bölgan. Lekin Avhadiyda nomalar oşiq va ma'şuqa nomidan yozilgan bölsa, X.da oşiqning mahbubasiga yöllagan şe'riy nomalari jamlangan. Har bir maktub muallifning çuqur keçinmalari, murojaati bilan boşlansada, unda ma'şuqa husnu jamoli, fe'latvorining mubolağali tasviri birinçi öringa çiqadi. Nomalar mohiyat e'tiboriga köra, vasf bilan madhning sintezidan iborat.
Asar bilan Navoiy ham taniş bölgan. «Muhokamat ulluğatayn»da turkiy tilning boyligini isbotlamoq maqsadida «Muhabbatnoma»dan misol keltiradi.
«Muhabbatnoma»ning 2 ta qölyozma nusxasi (uyğur va arab yozuvlarida) ma'lum. Şulardan eskisi uyğur yozuvidagi nusxa bölib, Britaniya muzeyida (inv. № 8193) saklanadi. Nusxa Şohruxning Hirotdagi sarkardasi Mir Jaloliddin topşiriği bilan Bakir Mansur tomonidan 1432 y.ning martida Yazd ş.da köçirilgan. Önta noma berilgan. 364 baytdan tarkib topgan.
Asarning arab yozuvidagi 2nusxasi ham Britaniya muzeyida saqlanadi (inv. №Add 7914), 1508—09 y.larda köçirilgan, 474 baytdan tarkib topgan. Mafoiylun mafoiylun fauvlun vaznida yozilgan.
«Muhabbatnoma» keyingi şoirlarga katta ta'sir körsatgan. Xöjandiy («Latofatnoma»), Yusuf Amiriy («Dahnoma»), Sayyid Ahmad («Taaşşuqnoma») unga nazira bitganlar.
As: Muhabbatnoma, T., 1959; Muhabbatname, M., 1969.
Ad.: Mallayev N. M., Uzbekadabiyotitarixi, T., 1965; Özbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 1j., T., 1977.
Begali Qosimov
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРАЗМИЙ (14-а.) шоир. Ўзбек адабиётининг Навоийгача бўлган атоқли вакилларидан, нома жанрининг асосчиси. Ҳаёти ва ижоди ҳақида айрим маълумотлар унинг бизгача сакланиб қолган ягона асари «Муҳаббатнома» орқали етиб келга’ «Муҳаббатнома» Олтин Ўрда хони Жонибекнинг ҳукмдорларидан Муҳаммад Хўжабекнинг таклифи билан 1353 й.да ёзилган. «Муҳаббатнома»нинг «Баёни воқени айтур» қисмидан маълум бўлишича, X. илгари ҳам кўп шеърлар ёзган, айниқса, муҳаббат мавзуидаги асарлари билан шухрат қозонган, лекин улар форсийда ёзилган бўлиб, Муҳаммад Хўжабек шоирдан ишқий мавзуда туркийча китоб ёзиб беришни илтимос қилган. X. асарининг майдонга келишида Авҳадий Мароғавий (127475; 133738) нинг форсча ёзилган «Муҳаббатнома» достонининг таъсири бўлган. Лекин Авҳадийда номалар ошиқ ва маъшуқа номидан ёзилган бўлса, Х.да ошиқнинг маҳбубасига йўллаган шеърий номалари жамланган. Ҳар бир мактуб муаллифнинг чуқур кечинмалари, мурожаати билан бошлансада, унда маъшуқа ҳусну жамоли, феълатворининг муболағали тасвири биринчи ўринга чиқади. Номалар моҳият эътиборига кўра, васф билан мадҳнинг синтезидан иборат.
Асар билан Навоий ҳам таниш бўлган. «Муҳокамат уллуғатайн»да туркий тилнинг бойлигини исботламоқ мақсадида «Муҳаббатнома»дан мисол келтиради.
«Муҳаббатнома»нинг 2 та қўлёзма нусхаси (уйғур ва араб ёзувларида) маълум. Шулардан эскиси уйғур ёзувидаги нусха бўлиб, Британия музейида (инв. № 8193) сакланади. Нусха Шоҳрухнинг Ҳиротдаги саркардаси Мир Жалолиддин топшириғи билан Бакир Мансур томонидан 1432 й.нинг мартида Язд ш.да кўчирилган. Ўнта нома берилган. 364 байтдан таркиб топган.
Асарнинг араб ёзувидаги 2нусхаси ҳам Британия музейида сақланади (инв. №Add 7914), 1508—09 й.ларда кўчирилган, 474 байтдан таркиб топган. Мафоийлун мафоийлун фаувлун вазнида ёзилган.
«Муҳаббатнома» кейинги шоирларга катта таъсир кўрсатган. Хўжандий («Латофатнома»), Юсуф Амирий («Даҳнома»), Саййид Аҳмад («Таашшуқнома») унга назира битганлар.
Ас: Муҳаббатнома, Т., 1959; Муҳаббатнаме, М., 1969.
Ад.: Маллаев Н. М., Узбекадабиётитарихи, Т., 1965; Ўзбек адабиёти тарихи [5 ж.ли], 1ж., Т., 1977.
Бегали Қосимов
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.