Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Xorazmiy tili

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 224-b. — ziyouz.com

    Xorazmiy tili — eroniy tillarning şarqiy guruhiga mansub ulik til. Amudaryo etaklarida, tarixan Xorazm deb nomlangan hududda tarqalgan; mil. av. 2— 1-a.lardan mil. 8-a. örtalarigaça qad. Xorazm davlatining rasmiy tili bölgan. Mil. av. 3—2-a.larga tegişli yodgorliklardan ma'lum; asosiy manbalari (arabça qölyozmalardagi xorazmiyça söz va iboralar) 12— 14-a.larga mansub.

    X.t.ning unlilar tizimida a, i, u, ye, e tovuşlarining çöziq, qisqa va burunlaşgan turlari farqlanadi. Undoşlar tizimida 27 ta fonema bölgan. Öziga xos morfologiksintaktik xususiyatlarga ega. Mas, ot turkumiga 3 kelişik, 2 jins va 2 son şakli, anikdik artikli xos bölgan. Uşbu va b. holatlar X.t.da qad. eron tiliga xos xususiyatlar saqlanganligidan darak beradi. Hoz. Xorazm şevalarini örgangan olimlar X.t.ga oid ba'zi sözlar ana şu şevalar leksikasida, toponimikasida mavjudligini qayd etadilar. Mas, «patik» — şip, «kunda» — omoç, «yop» — ariq kabi suzlarni, Yndavak, Pişkanak, Arvak toponimlarini X.t. ga oid deb taxmin qiladilar.

    X.t. 9-a.gaça oromiy alifbosi asosidagi yozuvdan foydalangan; 10-a. dan esa 5 ta harf bilan töldirilgan arab alifbosi qöllangan. Zamaxşariynit «Muqaddimat uladab» asari qölyozmasining Xorazm varianti (1200) ana şu yozuvda bitilgan. X.t. 15—16-a. larda batamom ulik tilga aylangan.

    Ad. Freyman A. A., Xorezmiyskiy yazik, ç. 1, M. — L., 1951; Livşits V. A., Xorezmiyskiye dokumenti, v kn.: Toprakkala. Dvorets, M., 1984.

    Anvar Ismoilov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ХОРАЗМИЙ ТИЛИ — эроний тилларнинг шарқий гуруҳига мансуб улик тил. Амударё этакларида, тарихан Хоразм деб номланган ҳудудда тарқалган; мил. ав. 2— 1-а.лардан мил. 8-а. ўрталаригача қад. Хоразм давлатининг расмий тили бўлган. Мил. ав. 3—2-а.ларга тегишли ёдгорликлардан маълум; асосий манбалари (арабча қўлёзмалардаги хоразмийча сўз ва иборалар) 12— 14-а.ларга мансуб.

    Х.т.нинг унлилар тизимида a, i, u, е, э товушларининг чўзиқ, қисқа ва бурунлашган турлари фарқланади. Ундошлар тизимида 27 та фонема бўлган. Ўзига хос морфологиксинтактик хусусиятларга эга. Мас, от туркумига 3 келишик, 2 жинс ва 2 сон шакли, аникдик артикли хос бўлган. Ушбу ва б. ҳолатлар Х.т.да қад. эрон тилига хос хусусиятлар сақланганлигидан дарак беради. Ҳоз. Хоразм шеваларини ўрганган олимлар Х.т.га оид баъзи сўзлар ана шу шевалар лексикасида, топонимикасида мавжудлигини қайд этадилар. Мас, «патик» — шип, «кунда» — омоч, «ёп» — ариқ каби сузларни, Йндавак, Пишканак, Арвак топонимларини Х.т. га оид деб тахмин қиладилар.

    Х.т. 9-а.гача оромий алифбоси асосидаги ёзувдан фойдаланган; 10-а. дан эса 5 та ҳарф билан тўлдирилган араб алифбоси қўлланган. Замахшарийнит «Муқаддимат уладаб» асари қўлёзмасининг Хоразм варианти (1200) ана шу ёзувда битилган. Х.т. 15—16-а. ларда батамом улик тилга айланган.

    Ад. Фрейман А. А., Хорезмийский язык, ч. 1, М. — Л., 1951; Лившиц В. А., Хорезмийские документы, в кн.: Топраккала. Дворец, М., 1984.

    Анвар Исмоилов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.