Xorazmşoh Otsiz
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 280-b. — ziyouz.com
Otsiz Xorazmşoh (töliq ismi Otsiz ibn Qutbiddin Muhammad ibn Anuştegin) (1097 —1156) — anuşteginiylar sulolasidan bölgan Xorazm hukmdori (1128—56). Otasi vafotidan söng taxtga ötirgan, saljuqiylar sultoni Sanjarning vassali bölgan. Lekin u Xorazm ni mustaqil davlatga aylantirişga intilgan. O. Sanjarning ruxsatisiz avvalo Jand va Manğişloqni egallab va Turkistonning içkari tumanlariga yuriş qiliş b-n öz hokimiyatini mustahkamlab olgan. Şundan söng u özini mustaqil deb e'lon qilgan, birok, 1138 y. Hazorasp yaqinida Sanjar qöşini tomonidan mağlubiyatga uçrab, mamlakatdan quvğin qilingan. Sanjar özining jiyani Sulaymon bin Muhammadni xorazmşoh etib tayinlagan, lekin kelasi yili O.ni Xorazm aholisi çaqirib olgan, şahzoda esa quvib yuborilgan. 1141 y. mayda O. Sanjarga tobelik izhor etib, umrbod unga sadoqat b-n xizmat qilişga qasam içgan, lekin bir neça oydan söng Sanjar qoraxitoylardan yengilgaç (1141 y. 9 sent.), qasamini buzgan. O. öşa yili kuzida kuçli qöşin b-n Xurosonga yurib Marvni egallab olgan; kelasi yil bahorida Nişopurni tobe etgan, biroq Sanjar tomonidan darhol quvib yuborilgan. 1143—44 y.larda Sanjar yana Xorazmga yuriş qilgan, O. kuçi ozligi tufayli unga tobelik izhor qilgan. Şundan söng bir oz vaqt ötgaç, O. 3-marta isyon kötargan va Sanjarning elçisini (şoir Adib Sobir) Amudaryoga taşlab yuborişni amr qilgan. 1147 y. noyab.da Sanjar 3-marta Xorazmga yuriş uyuştirgan, 2 oylik qamaldan söng Hazorasp ş.ni olgan va Gurganjga yaqinlaşgan, 1148 y. iyunda sulton b-n şaxsan uçraşuv çoğida garçand özini takabburona, gerdaygan holda tutgan bölsada, O. sultonga tobelik bildirgaç, öz lavozimida qoldirilgan. 1153 y. Sanjar öğuzlar qöliga asir tuşib qolgan. O. bu safar sultonning sodiq xizmatkori va himoyaçisi sifatida yana Xurosonga yuriş qilişga şaylangan va öziga Amul ş.ni berişni talab qilgan, biroq rad javobini olgan. 1156 y. u Nisoga kelib asirlikdan qoçgan Sanjarga öz sadoqatini bildirgan, lekin şu yilning 30 iyulida Habuşon (hoz. Kuçan)da 59 yoşida vafot etgan.
Ad.: Bartold V. V., Soçineniya, t. 11(2), M., 1964.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОТСИЗ Хоразмшоҳ (тўлиқ исми Отсиз ибн Қутбиддин Муҳаммад ибн Ануштегин) (1097 —1156) — ануштегинийлар сулоласидан бўлган Хоразм ҳукмдори (1128—56). Отаси вафотидан сўнг тахтга ўтирган, салжуқийлар султони Санжарнинг вассали бўлган. Лекин у Хоразм ни мустақил давлатга айлантиришга интилган. О. Санжарнинг рухсатисиз аввало Жанд ва Манғишлоқни эгаллаб ва Туркистоннинг ичкари туманларига юриш қилиш б-н ўз ҳокимиятини мустаҳкамлаб олган. Шундан сўнг у ўзини мустақил деб эълон қилган, бирок, 1138 й. Ҳазорасп яқинида Санжар қўшини томонидан мағлубиятга учраб, мамлакатдан қувғин қилинган. Санжар ўзининг жияни Сулаймон бин Муҳаммадни хоразмшоҳ этиб тайинлаган, лекин келаси йили О.ни Хоразм аҳолиси чақириб олган, шаҳзода эса қувиб юборилган. 1141 й. майда О. Санжарга тобелик изҳор этиб, умрбод унга садоқат б-н хизмат қилишга қасам ичган, лекин бир неча ойдан сўнг Санжар қорахитойлардан енгилгач (1141 й. 9 сент.), қасамини бузган. О. ўша йили кузида кучли қўшин б-н Хуросонга юриб Марвни эгаллаб олган; келаси йил баҳорида Нишопурни тобе этган, бироқ Санжар томонидан дарҳол қувиб юборилган. 1143—44 й.ларда Санжар яна Хоразмга юриш қилган, О. кучи озлиги туфайли унга тобелик изҳор қилган. Шундан сўнг бир оз вақт ўтгач, О. 3-марта исён кўтарган ва Санжарнинг элчисини (шоир Адиб Собир) Амударёга ташлаб юборишни амр қилган. 1147 й. нояб.да Санжар 3-марта Хоразмга юриш уюштирган, 2 ойлик қамалдан сўнг Ҳазорасп ш.ни олган ва Гурганжга яқинлашган, 1148 й. июнда султон б-н шахсан учрашув чоғида гарчанд ўзини такаббурона, гердайган ҳолда тутган бўлсада, О. султонга тобелик билдиргач, ўз лавозимида қолдирилган. 1153 й. Санжар ўғузлар қўлига асир тушиб қолган. О. бу сафар султоннинг содиқ хизматкори ва ҳимоячиси сифатида яна Хуросонга юриш қилишга шайланган ва ўзига Амул ш.ни беришни талаб қилган, бироқ рад жавобини олган. 1156 й. у Нисога келиб асирликдан қочган Санжарга ўз садоқатини билдирган, лекин шу йилнинг 30 июлида Ҳабушон (ҳоз. Кучан)да 59 ёшида вафот этган.
Ад.: Бартольд В. В., Сочинения, т. 11(2), М., 1964.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.