Xordalilar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 234-b. — ziyouz.com
Xordalilar (Chordata) — ikkilamçi oğizli hayvonlar tipi. Öq skeleta — xorda içak ustida joylaşgan. Köpçilik X. hayoti davomida xorda ustida joylaşgan nerv nayi saqlanib qoladi. Keyinçalik nerv nayidan boş miya va orkd miya hosil böladi. Suvda yaşovçi X. xalqumi devoridagi juft jabra yoriqlari hayot davomida saklanadi. Quruqlikda yaşovçi öpka bilan nafas oladigan X.da jabra yoriqlari ontogenezining boşlanğiç davrlarida böladi. Yuragi 2—4 bölmali. Faqat tuban X. (lansetniklar)da qorin tomiri kisqariş xususiyatiga ega. Gavdasining oldingi 3 ta böğimlari böylab ötadigan segmentlar tuban X. va umurtqalilarning embrional rivojlanişi davrida yaxşi közga taşlanadi. Tuban X. suzgiç dumga (tananing anal teşigvdan keyingi qismi) ega.
X. tipi boş xordalilar, qrbiqdilar va umurtqalilar kenja tipiga ajratiladi. 40000 ga yaqin turi (jumladan, 38000 umurtqali hayvonlar) ma'lum. X. hayvonot dunyosi sistemasida öziga xos öringa ega. Ammo X. jabra apparati içak bilan nafas oluvçilar va ayrim qazilma ignaterililarga öxşaş böladi; orqa nerv stvoli çalaxordalilar uçun ham xos.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРДАЛИЛАР (Chordata) — иккиламчи оғизли ҳайвонлар типи. Ўқ скелета — хорда ичак устида жойлашган. Кўпчилик X. ҳаёти давомида хорда устида жойлашган нерв найи сақланиб қолади. Кейинчалик нерв найидан бош мия ва оркд мия ҳосил бўлади. Сувда яшовчи X. халқуми деворидаги жуфт жабра ёриқлари ҳаёт давомида сакланади. Қуруқликда яшовчи ўпка билан нафас оладиган Х.да жабра ёриқлари онтогенезининг бошланғич даврларида бўлади. Юраги 2—4 бўлмали. Фақат тубан X. (ланцетниклар)да қорин томири кисқариш хусусиятига эга. Гавдасининг олдинги 3 та бўғимлари бўйлаб ўтадиган сегментлар тубан X. ва умуртқалиларнинг эмбрионал ривожланиши даврида яхши кўзга ташланади. Тубан X. сузгич думга (тананинг анал тешигвдан кейинги қисми) эга.
X. типи бош хордалилар, қрбиқдилар ва умуртқалилар кенжа типига ажратилади. 40000 га яқин тури (жумладан, 38000 умуртқали ҳайвонлар) маълум. X. ҳайвонот дунёси системасида ўзига хос ўринга эга. Аммо X. жабра аппарати ичак билан нафас олувчилар ва айрим қазилма игнатерилиларга ўхшаш бўлади; орқа нерв стволи чалахордалилар учун ҳам хос.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.