Xoreya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235–236-b. — ziyouz.com
Xoreya (yun. chorea — raqs) — nerv sistemasi kasalligi; teztez takrorlanadigan ğayritabiiy harakatlar, qöloyoqlarning tösatdan tortişişi, ortiqça qisqarişi va h.k.; giperkiiyezning bir turi. X. terminini tibbiyotga nemis vraçi Paratsels kiritgan. Katta X., Kiçik X. yoki Sidenxem X.si, Gentington X.si va b. farq qilinadi.
Revmatizmda miyaning organik özgarişi (revmatik X.) yoki mustaqil surunkali irsiy kasallik sifatida kuzatiladi. X. boşlanişida xuddi revmatizmta xos alomatlar paydo böladi. Bunda dastlab bolada öta toliqiş, diqqate'tibor susayişi kuzatiladi; sekinasta uning harakatlari özgaradi; bola sakraganga, öyinga tuşayotganga öxşab yuradi, közini pirillatadi, labini çöççaytiradi, qölida biror narsani uşlab turolmaydi (çoy yoki ovqatni tökib yuboradi), palapartiş yozadi, yuzini buriştirib, tilini çiqaraveradi, bemor xuddi sizni masxaralayotganga öxşab ketadi. Keyinçalik bunday alomatlar jiddiy tus oladi. Vaqtvaqti bilan bemorning goh qöli, goh oyoği tortişib qoladi; muskul tonusi susayadi. X.ning oddini oliş va davolaşda vraç aytganlarini bekamu köst bajariş nihoyatda muhim. Odatda, revmatizmga yöliqqan bemorlar dispanser nazoratida bölişlari, agar X.ga xos andak özgariş paydo bölsa, darhol vraçga körinişlari lozim. Kasallikka murtak bezining yalliğlanişi sabab bölsa, darhol uni oldirib taşlaş, revmatizmni muntazam profilaktik davolaş tavsiya etiladi. Kasallik öz vaqtida davolansa, bemor butunlay soğayib ketadi. X. homiladorlikda, ayniqsa homiladorlikning dastlabki oylarida ham paydo bölişi mumkin; köproq yoşligida angina, revmatizm yoki X. bilan oğrigan ayollarda uçraydi. Bunday bemorlar ayollar konsultatsiyasiga vaqtida murojaat etişea, kasallikning oldi olinadi. X.ning Gentington xili aksariyat örta yaşar va keksalarda uçraydi, nayeldannayelga ötadi; ba'zan ateroskleroz oqibatida vujudga keladi. Bunda qöloyoq va tanadagi ğayritabiiy harakatlar tilga ham ötadi. Bemor gapiriş, ovqat yeyiş, yurişga qiynaladi, esi kirarliçiqarli böladi; işga yaroqsiz bölib qoladi. Kasallik zöraygan davrida maxsus parvariş talab etiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРЕЯ (юн. chorea — рақс) — нерв системаси касаллиги; тезтез такрорланадиган ғайритабиий ҳаракатлар, қўлоёқларнинг тўсатдан тортишиши, ортиқча қисқариши ва ҳ.к.; гиперкииезнинг бир тури. X. терминини тиббиётга немис врачи Парацельс киритган. Катта X., Кичик X. ёки Сиденхем Х.си, Гентингтон Х.си ва б. фарқ қилинади.
Ревматизмда миянинг органик ўзгариши (ревматик X.) ёки мустақил сурункали ирсий касаллик сифатида кузатилади. X. бошланишида худди ревматизмта хос аломатлар пайдо бўлади. Бунда дастлаб болада ўта толиқиш, диққатэътибор сусайиши кузатилади; секинаста унинг ҳаракатлари ўзгаради; бола сакраганга, ўйинга тушаётганга ўхшаб юради, кўзини пириллатади, лабини чўччайтиради, қўлида бирор нарсани ушлаб туролмайди (чой ёки овқатни тўкиб юборади), палапартиш ёзади, юзини буриштириб, тилини чиқараверади, бемор худди сизни масхаралаётганга ўхшаб кетади. Кейинчалик бундай аломатлар жиддий тус олади. Вақтвақти билан беморнинг гоҳ қўли, гоҳ оёғи тортишиб қолади; мускул тонуси сусаяди. Х.нинг оддини олиш ва даволашда врач айтганларини бекаму кўст бажариш ниҳоятда муҳим. Одатда, ревматизмга йўлиққан беморлар диспансер назоратида бўлишлари, агар Х.га хос андак ўзгариш пайдо бўлса, дарҳол врачга кўринишлари лозим. Касалликка муртак безининг яллиғланиши сабаб бўлса, дарҳол уни олдириб ташлаш, ревматизмни мунтазам профилактик даволаш тавсия этилади. Касаллик ўз вақтида даволанса, бемор бутунлай соғайиб кетади. X. ҳомиладорликда, айниқса ҳомиладорликнинг дастлабки ойларида ҳам пайдо бўлиши мумкин; кўпроқ ёшлигида ангина, ревматизм ёки X. билан оғриган аёлларда учрайди. Бундай беморлар аёллар консультациясига вақтида мурожаат этишеа, касалликнинг олди олинади. Х.нинг Гентингтон хили аксарият ўрта яшар ва кексаларда учрайди, наелданнаелга ўтади; баъзан атеросклероз оқибатида вужудга келади. Бунда қўлоёқ ва танадаги ғайритабиий ҳаракатлар тилга ҳам ўтади. Бемор гапириш, овқат ейиш, юришга қийналади, эси кирарличиқарли бўлади; ишга яроқсиз бўлиб қолади. Касаллик зўрайган даврида махсус парвариш талаб этилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.