Xorijiylar

Xorijiylar (arab. ajralib çiqqan, isyonçi) — islomdatn ilk oqim tarafdorlari. Xalifa Ali bilan umaviylar örtasidagi kuraş davomida 7-a. ning 2-yarmi boşlarida vujudga kelgan. Taxt uçun kuraşda Ali Muoviya tarafdorlari (umaviylar) bilan muzokara olib borişga köngan. Bu hol Ali haqiqiy vorislik huquqiga ega deb hisoblagan tarafdorlarining örtasida norozilik tuğdirgan. Qöşinning bir qismi (12 ming kişi) Alini kelişuvçilikda ayblab, undan ajralib çiqqan va keyinçalik Aliga ham, umaviylarga ham babbaravar qarşi kuraş boşlagan. Ana şu guruh tarafdorlari X. deb nom olgan. X. harakati arablar tomonidan böysundirilgan Iroq va Eron aholisi, oddiy arabmusulmonlar manfaatini ifodalagan. Ular özlarini haqiqiy musulmon deb hisoblagan. X. «dindan qaytgan» deb e'lon qilingan siyosiy va ğoyaviy raqiblarga nisbatan murosasiz bölgan. X. ta'limotiga köra, xalifa diniy jamoa tomonidan saylanadi va jamoaga böysunadi; har qanday taqvodor musulmon (hatto qul yoki qora tanli bölsa ham) xalifa bölib saylanişi mumkin; agar xalifa jamoa manfaatlarini himoya qilmasa, vazifasidan böşatiladi va hatto qatl etiladi. X. fikriça, e'tiqod amaliy faoliyat bilan mustahkamlanişi lozim. E'tiqod, gunohkor kişilarni jazolaş masalalarida X. murji'işşrta qaramaqarşi turgan. Keyinçalik X. bir neça mayda guruhlarga bölinib ketgan. Umaviy va abbosiy xalifalar 7—9-a.larda X.ga qarşi keskin kuraş olib bordi. Buning natijasida X.ning köpi qirib taşlandi, qolganlari Şim. Afrikada öz davlatini vujudga keltirdi. X. xalifalikdagi köpgina qözğolonlar (Zanjilar qözğoloni, Abu Muslim qözğoloni va b. qözğolonlar)da qatnaşgan. Hoz. davrda X.ning ibodiylar firqasi mağrib mamlakatlarida (Jazoir, Tunis va b. mamlakatlarda), Ummon, Tanzaniyada uçraydi.