Xotira qurilmasi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 242–243-b. — ziyouz.com

Xotira qurilmasi - elektron hisoblaş maşinasi (EHM), raqamli hisoblaş maşinasi (RHM) va kompyuterlarning axborotlarni qayd kiliş, sakdaş va operator izlaganda «qaytarib beriş» uçun möljallangan qismi. Asosan integral mikrosxemalardan iborat. X.q.da axborotlarni qayd qilişda axborotlarni eltuvçi material (perfokarta, perfolentami mexanik tarzda suriş, magnit materiallar (magnit disk, magnit lenta va b.)ning magnit xossasini özgartiriş, dielektriklarda elektrostatik zaryadlarni töplaş, tovuş va ultratovuş tebranişlaridan foydalaniş, öta ötkazuvçanlik hodisasini qöllaş va b. amallar bajariladi.

X.q., asosan, öta operativ, operativ va taşqi qurilmalardan iborat böladi. Axborotlarni izlaş usuliga köra, adresli (har bir xotira uyasiga zarur raqam qöyiladi va axborot aniq bir adres böyiça izlanadi) hamda assotsiativ (axborotlar alomatlar yigindisi böyiça izlanadi) X.q. farqlanadi. X.q.ning axborotlar öçmaydigan (diod matritsalar, perfolentalar va b.dagi axborotlar) va öçadigan (magnit eltuvçilar, ferromagnit özaklar va b.dagi axborotlar) turlari bor. X.q.ning asosiy iş körsatkiçi birligi bit yoki bayt (8 bit) da ölçanadigan siğim, ya'ni bir vaktda X.q.da joylaşişi mumkin bölgan belgilar soni.

Inson miyasi eng mukammal X.q. hisoblanadi. Unda (10—15)109 ga yakin asab hujayrasi (uyasi) — neytronlar mavjud bölib, ularning har biri xotira hujayrasi (uyasi)ni taşkil qiladi.

Kompyuterning «miyasi» — mikroprotsessor ma'lumot yoki dasturlarni aynan xotiradan oladi va natijalarni unga qayd kiladi. Kompyuter diskdan ma'lumotlarni «öqib», maxsus qismida saqlaydi va iş jarayonida undan bevosita foydalanib turadi. Ana şu maxsus kiyem operativ xotira deb ataladi. Kompyuterning imkoniyatlari operativ xotira siğimiga boğliq. Kompyuterda operativ xotira 1 Mbayt yoki undan kiçik bölsa, u faqat MS DOS OT muhitida, agar 4 Mbayt bölsa, MS DOS OT, Windows 3.1 muhitida, 32 Mbayt va undan katta bölsa, lokal tarmoqdar (internet, elektron poçta — Email) da işlaşi mumkin. Köpçilik kompyuterlarda operativ xotira orasiga qöşimça KEŞxotira örnatiladi. Köp işlatiladigan ma'lumotlar ana şu xotiraga kayd kilinadi. IBM PC kompyuterida yana xotiraning BIOS (doimiy xotira) va CMOS (yarim doimiy xotira) turlari mavjud. Ularda kompyuter qurilmalarini tekşiriş dasturlari, operatsion tizimni yuklaş va kompyuter qurilmalariga xizmat körsatiş vazifalarini bajariş dasturlari saqlanadi. Elektron texnikasining rivojlanişi, bionika yutuqyaaridan samarali foydalaniş tufayli siğimi inson miyasi siğimiga yaqinlaşib qoladigan X.q. yaratişga muvaffaq bölindi.

Ad..Xolmatov T.X. vab., Informatika, T., 2003.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХОТИРА ҚУРИЛМАСИ - электрон ҳисоблаш машинаси (ЭҲМ), рақамли ҳисоблаш машинаси (РҲМ) ва компьютерларнинг ахборотларни қайд килиш, сакдаш ва оператор излаганда «қайтариб бериш» учун мўлжалланган қисми. Асосан интеграл микросхемалардан иборат. Х.қ.да ахборотларни қайд қилишда ахборотларни элтувчи материал (перфокарта, перфолентами механик тарзда суриш, магнит материаллар (магнит диск, магнит лента ва б.)нинг магнит хоссасини ўзгартириш, диэлектрикларда электростатик зарядларни тўплаш, товуш ва ультратовуш тебранишларидан фойдаланиш, ўта ўтказувчанлик ҳодисасини қўллаш ва б. амаллар бажарилади.

Х.қ., асосан, ўта оператив, оператив ва ташқи қурилмалардан иборат бўлади. Ахборотларни излаш усулига кўра, адресли (ҳар бир хотира уясига зарур рақам қўйилади ва ахборот аниқ бир адрес бўйича изланади) ҳамда ассоциатив (ахборотлар аломатлар йигиндиси бўйича изланади) Х.қ. фарқланади. Х.қ.нинг ахборотлар ўчмайдиган (диод матрицалар, перфоленталар ва б.даги ахборотлар) ва ўчадиган (магнит элтувчилар, ферромагнит ўзаклар ва б.даги ахборотлар) турлари бор. Х.қ.нинг асосий иш кўрсаткичи бирлиги бит ёки байт (8 бит) да ўлчанадиган сиғим, яъни бир вактда Х.қ.да жойлашиши мумкин бўлган белгилар сони.

Инсон мияси энг мукаммал Х.қ. ҳисобланади. Унда (10—15)109 га якин асаб ҳужайраси (уяси) — нейтронлар мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири хотира ҳужайраси (уяси)ни ташкил қилади.

Компьютернинг «мияси» — микропроцессор маълумот ёки дастурларни айнан хотирадан олади ва натижаларни унга қайд килади. Компьютер дискдан маълумотларни «ўқиб», махсус қисмида сақлайди ва иш жараёнида ундан бевосита фойдаланиб туради. Ана шу махсус кием оператив хотира деб аталади. Компьютернинг имкониятлари оператив хотира сиғимига боғлиқ. Компьютерда оператив хотира 1 Мбайт ёки ундан кичик бўлса, у фақат MS DOS ОТ муҳитида, агар 4 Мбайт бўлса, MS DOS ОТ, Windows 3.1 муҳитида, 32 Мбайт ва ундан катта бўлса, локал тармоқдар (интернет, электрон почта — Email) да ишлаши мумкин. Кўпчилик компьютерларда оператив хотира орасига қўшимча КЭШхотира ўрнатилади. Кўп ишлатиладиган маълумотлар ана шу хотирага кайд килинади. IBM PC компьютерида яна хотиранинг BIOS (доимий хотира) ва CMOS (ярим доимий хотира) турлари мавжуд. Уларда компьютер қурилмаларини текшириш дастурлари, операцион тизимни юклаш ва компьютер қурилмаларига хизмат кўрсатиш вазифаларини бажариш дастурлари сақланади. Электрон техникасининг ривожланиши, бионика ютуқяаридан самарали фойдаланиш туфайли сиғими инсон мияси сиғимига яқинлашиб қоладиган Х.қ. яратишга муваффақ бўлинди.

Ад..Холматов Т.Х. ваб., Информатика, Т., 2003.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.