Xotun
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 243–244-b. — ziyouz.com
Xotun XOTUN, qatun — xoqon xotini va hukmdor ayolga nisbatan qöllanilgan turkiy unvon. Dastlab, hunlar davrida (mil. av. 3 — mil. 3-a.lar) qayd etilgan. Turk xoqonligi davrida (6—8-a.lar) xoqondan keyin 2darajada turuvçi unvon.
X.lar töra asosida xoqon bilan birgalikda hokimiyatni boşqarişgan. Tarixda turkiy hukmdorlarning bir neça xotini bölganligi, faqat ulardan biri — boş X. bölganligi ma'lum. Xoqon vafot etganda örnini egallaydigan öğli kiçik yoş bölsa X. uning nomidan hokimiyatni boşqargan.
Harbiy safar çoğida ham X.lar hukmdorlar yonidan joy olganlar, şuningdek, xukmdor saroyda bölmagan paytda saroyni boşqarib, elçilik hay'atlarini qabul qilganlar.
Turk xoqonligi davrida unga böysunuvçi bir qator ölka, davlatlarda X. unvoni keng tarqalgan. Jumladan, Çoç, Suğd, Buxoro, Toxariston, Zobuliston va Gandxarada uşbu unvon xukmdorlarning boş xotiniga nisbatan qöllanilgan. Mas, xitoy va arab manbalarida qayd etilişiça, Çoç vohasida 7—8-a.larda Xotunkat («Xotun şaxri») mavjud bölgan. Buxoroga 7-a.ning 80-y.larida arablar bostirib kirgan paytda ularga Buxorxudot va Xotun qarşi çiqqan. Arablar tomonidan Bidun öldirilgaç, uning öğli Tuğşoda yoş bölganligi sababli taxtga xotini Xutak xotun ötiradi. Şuningdek, 726 y.da Şim. Hindistonda bölgan xitoy sayyohi Xoy Çao bu yerdagi Gandxara ölkasini turkiy sulola boşqarganligi va hukmdorning ayoli katun (xotun) budda monastiri qurdirganligini qayd etgan.
7—8-a.larga taallukli suğdiy yozuvli qad. turkiy tangalar orasida qöşaloq tasvirli; öng tomonida hukmdor va malika tasvirlangan, orqa tomonida esa MR'Y (hukmdor) va a.'ttwnh (xatun) unvoni zarb qilingan tangalar uçraydi. Uşbu tangalar, asosan, mamlakatimiz hududidan topilgan bölib, Suğd yoki Buxoroda hukmronlik qilgan turkiy sulolaga mansub hisoblanadi.
Xuroson, Movarounnahr, Şarqiy Turkistonda musulmon dini tarqalgaç, turkiy sulolalarda ham ayollarning mavqei saqlanib qolgan va ular X. unvoni bilan davlat işlarida katta örin tutganlar. Jumladan, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Xorazmşohlar, Temuriylar va bir qator boşqa turkiy davlatlarda X.larning mavqei baland bölgan. Mac, Xorazmşohlar davlatini boşqarişda Muhammad Xorazmşoh onasi Turkon xotunnnng izmidan çiqmagan.
Ad.: Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.
Ğaybulla Boboyorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОТУН, қатун — хоқон хотини ва ҳукмдор аёлга нисбатан қўлланилган туркий унвон. Дастлаб, ҳунлар даврида (мил. ав. 3 — мил. 3-а.лар) қайд этилган. Турк хоқонлиги даврида (6—8-а.лар) хоқондан кейин 2даражада турувчи унвон.
Х.лар тўра асосида хоқон билан биргаликда ҳокимиятни бошқаришган. Тарихда туркий ҳукмдорларнинг бир неча хотини бўлганлиги, фақат улардан бири — бош X. бўлганлиги маълум. Хоқон вафот этганда ўрнини эгаллайдиган ўғли кичик ёш бўлса X. унинг номидан ҳокимиятни бошқарган.
Ҳарбий сафар чоғида ҳам Х.лар ҳукмдорлар ёнидан жой олганлар, шунингдек, хукмдор саройда бўлмаган пайтда саройни бошқариб, элчилик ҳайъатларини қабул қилганлар.
Турк хоқонлиги даврида унга бўйсунувчи бир қатор ўлка, давлатларда X. унвони кенг тарқалган. Жумладан, Чоч, Суғд, Бухоро, Тохаристон, Зобулистон ва Гандхарада ушбу унвон хукмдорларнинг бош хотинига нисбатан қўлланилган. Мас, хитой ва араб манбаларида қайд этилишича, Чоч воҳасида 7—8-а.ларда Хотункат («Хотун шахри») мавжуд бўлган. Бухорога 7-а.нинг 80-й.ларида араблар бостириб кирган пайтда уларга Бухорхудот ва Хотун қарши чиққан. Араблар томонидан Бидун ўлдирилгач, унинг ўғли Туғшода ёш бўлганлиги сабабли тахтга хотини Хутак хотун ўтиради. Шунингдек, 726 й.да Шим. Ҳиндистонда бўлган хитой сайёҳи Хой Чао бу ердаги Гандхара ўлкасини туркий сулола бошқарганлиги ва ҳукмдорнинг аёли катун (хотун) будда монастири қурдирганлигини қайд этган.
7—8-а.ларга тааллукли суғдий ёзувли қад. туркий тангалар орасида қўшалоқ тасвирли; ўнг томонида ҳукмдор ва малика тасвирланган, орқа томонида эса MR’Y (ҳукмдор) ва a.’ttwnh (хатун) унвони зарб қилинган тангалар учрайди. Ушбу тангалар, асосан, мамлакатимиз ҳудудидан топилган бўлиб, Суғд ёки Бухорода ҳукмронлик қилган туркий сулолага мансуб ҳисобланади.
Хуросон, Мовароуннаҳр, Шарқий Туркистонда мусулмон дини тарқалгач, туркий сулолаларда ҳам аёлларнинг мавқеи сақланиб қолган ва улар X. унвони билан давлат ишларида катта ўрин тутганлар. Жумладан, Қорахонийлар, Салжуқийлар, Хоразмшоҳлар, Темурийлар ва бир қатор бошқа туркий давлатларда Х.ларнинг мавқеи баланд бўлган. Mac, Хоразмшоҳлар давлатини бошқаришда Муҳаммад Хоразмшоҳ онаси Туркон хотуннннг измидан чиқмаган.
Ад.: Гумилев Л.Н., Древние тюрки, М., 1967; Абдураҳмонов F., Рустамов А., Қадимги туркий тил, Т., 1982.
Ғайбулла Бобоёров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.