Xrestomatiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 247-b. — ziyouz.com

Xrestomatiya (yun. chrestos — foydali va manthano — öqiyman) — ta'limning biror sohasi böyiça muayyan içki tamoyillar asosida tartib bilan berilgan öquv kitobi. X. özbek tilida «majmua» deb ham yuritiladi. Ular ilmiy, badiiy, memuar, publitsistik asar yoki ulardan olingan parça yoxud turli hujjatlardan iborat bölişi mumkin. Odatda, X.ga kiritilgan materiallar ayni turdagi maktabda öqitiladigan muayyan öquv predmetining maqsadiga muvofiq tarzda tanlanadi. Umumta'lim maktablari amaliyotida ijtimoiygumanitar yönalişdagi deyarli barça fanlar böyiça X.lar tuziş tajribasi mavjud. Ular öquvçilarda mustaqil öqiş va ilmiy adabiyotlardan foydalaniş malakasini şakllantiriş jihatidan katta ahamiyat kasb etadi. «X.» atamasi ilk bor mil. 4-a.da yunon grammatigi Elladiy tomonidan yunon yozuvçilarining asarlaridan olingan parçalar töplamiga nisbatan qöllanilgan. Şundan buyen Yevropa ta'lim tizimida bu didaktik aşyodan foydalanib kelinadi. Kdd. Turkiston maktabxona va madrasalaridagi ta'lim jarayonida talabalarning mustaqil öqişi uçun foydalanilgan bayozu kulliyotlar ham öziga xos X. xdsoblangan. Özbekistonda bevosita pedagogik maqsadda tartib bilan berilgan X.lar ilk bor 20-a. boşlarida Munavvar sori («Sabzavor»), Abdulla Avloniy («Birinçi muallim», «Ikkinçi muallim», «Maktab gulistoni», «Adabiyot yoxud milliy şe'rlar»), Hamza («Yengil adabiyot», «Qiroat kitobi») va b. jadid ma'rifatçilari tomonidan yangi usul maktablari öquvçilari uçun tayyorlangan. 20-a.ning 20-y.lari örtalarida çop etilgan Elbekning «Gözal yozğiçlar», Çölponning «Adabiyot parçalari» singari majmualari töla ma'nodagi öquv X.laridir. 20-a.ning 50-y.laridan buyen maktab öquvçilari va oliy öquv yurtlari talabalari uçun muntazam ravişda X.lar naşr qilib kelinadi.

Özbekiston mustaqillikka erişgandan keyin ham umumta'lim maktablari va oliy öquv yurtlarida ukitiladigan ijtimoiygumanitar yönalişdagi turli fanlardan X.lar tayyorlanmoqda. X.da berilgan matnlar, odatda, asari örganilayotgan yozuvçi, faoliyati töğrisida ma'lumot berilayotgan tarixiy şaxslar, tanişiş uçun berilgan hujjatlar haqidagi ma'lumot hamda izohlar bilan ta'minlanadi. X.lar didaktik apparatining mukammalligi uning pedagogik jihatdan samaradorligini ta'minlaydi. X. materiallari tarixiyxronologik, mavzuviy yoki janriy xususiyatlariga köra joylaştiriladi. X.lar orasida adabiyot buyiça tuzilgan öquv majmualari alohida ahamiyat kasb etadi. Çunki ular öquvçilarga bevosita badiiy asar matni bilan tanişiş imkonini berib, ularni mustaqil fikrlaşga örgatadi. UzR umumta'lim tizimi amaliyotida adabiyot Xlaridan foydalaniş tajribasi keng yoyilgan. Adabiyot X.lari qaysi tamoyillarga köra tuzilgani, materiallar kanday asoslarda tanlangani va joylaştirilganiga köra umumlaştiruvçi, yönalişli va tizimli singari turlarga ajratiladi. Umumta'lim maktablarining 5—7sinflarida umumlaştiruvçi, 8—9sinflarida yönalişli, 10—11-sinflarida tizimli X.lardan foydalaniladi. X.larning hajmini belgilaşda uning qaysi sinf öquvçilariga möljallangani va qaysi öquv faniga doyr ekanligi hisobga olinadi.

Qozoqboy Yöldoşev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХРЕСТОМАТИЯ (юн. chrestos — фойдали ва manthano — ўқийман) — таълимнинг бирор соҳаси бўйича муайян ички тамойиллар асосида тартиб билан берилган ўқув китоби. X. ўзбек тилида «мажмуа» деб ҳам юритилади. Улар илмий, бадиий, мемуар, публицистик асар ёки улардан олинган парча ёхуд турли ҳужжатлардан иборат бўлиши мумкин. Одатда, Х.га киритилган материаллар айни турдаги мактабда ўқитиладиган муайян ўқув предметининг мақсадига мувофиқ тарзда танланади. Умумтаълим мактаблари амалиётида ижтимоийгуманитар йўналишдаги деярли барча фанлар бўйича Х.лар тузиш тажрибаси мавжуд. Улар ўқувчиларда мустақил ўқиш ва илмий адабиётлардан фойдаланиш малакасини шакллантириш жиҳатидан катта аҳамият касб этади. «X.» атамаси илк бор мил. 4-а.да юнон грамматиги Элладий томонидан юнон ёзувчиларининг асарларидан олинган парчалар тўпламига нисбатан қўлланилган. Шундан буен Европа таълим тизимида бу дидактик ашёдан фойдаланиб келинади. Кдд. Туркистон мактабхона ва мадрасаларидаги таълим жараёнида талабаларнинг мустақил ўқиши учун фойдаланилган баёзу куллиётлар ҳам ўзига хос X. хдсобланган. Ўзбекистонда бевосита педагогик мақсадда тартиб билан берилган Х.лар илк бор 20-а. бошларида Мунаввар цори («Сабзавор»), Абдулла Авлоний («Биринчи муаллим», «Иккинчи муаллим», «Мактаб гулистони», «Адабиёт ёхуд миллий шеърлар»), Ҳамза («Енгил адабиёт», «Қироат китоби») ва б. жадид маърифатчилари томонидан янги усул мактаблари ўқувчилари учун тайёрланган. 20-а.нинг 20-й.лари ўрталарида чоп этилган Элбекнинг «Гўзал ёзғичлар», Чўлпоннинг «Адабиёт парчалари» сингари мажмуалари тўла маънодаги ўқув Х.ларидир. 20-а.нинг 50-й.ларидан буен мактаб ўқувчилари ва олий ўқув юртлари талабалари учун мунтазам равишда Х.лар нашр қилиб келинади.

Ўзбекистон мустақилликка эришгандан кейин ҳам умумтаълим мактаблари ва олий ўқув юртларида укитиладиган ижтимоийгуманитар йўналишдаги турли фанлардан Х.лар тайёрланмоқда. Х.да берилган матнлар, одатда, асари ўрганилаётган ёзувчи, фаолияти тўғрисида маълумот берилаётган тарихий шахслар, танишиш учун берилган ҳужжатлар ҳақидаги маълумот ҳамда изоҳлар билан таъминланади. Х.лар дидактик аппаратининг мукаммаллиги унинг педагогик жиҳатдан самарадорлигини таъминлайди. X. материаллари тарихийхронологик, мавзувий ёки жанрий хусусиятларига кўра жойлаштирилади. Х.лар орасида адабиёт буйича тузилган ўқув мажмуалари алоҳида аҳамият касб этади. Чунки улар ўқувчиларга бевосита бадиий асар матни билан танишиш имконини бериб, уларни мустақил фикрлашга ўргатади. УзР умумтаълим тизими амалиётида адабиёт Хларидан фойдаланиш тажрибаси кенг ёйилган. Адабиёт Х.лари қайси тамойилларга кўра тузилгани, материаллар кандай асосларда танлангани ва жойлаштирилганига кўра умумлаштирувчи, йўналишли ва тизимли сингари турларга ажратилади. Умумтаълим мактабларининг 5—7синфларида умумлаштирувчи, 8—9синфларида йўналишли, 10—11-синфларида тизимли Х.лардан фойдаланилади. Х.ларнинг ҳажмини белгилашда унинг қайси синф ўқувчиларига мўлжаллангани ва қайси ўқув фанига дойр эканлиги ҳисобга олинади.

Қозоқбой Йўлдошев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.