Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Xristofor Kolumb

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 499-b. — ziyouz.com

    Kolumb Xristofor (1451, Genuya — 1506.20.5, Valyadolid) — dengizçi sayyoq, asli genuyalik. 1476—84 y.larda Lissabonda hamda Madeyra va Portu-Santu o.larida yaşagan. Yerning şar şaklida ekanligi töğrisidagi qad. ta'limotga va 15-a. olimlarining notöğri hisoblariga asoslanib, K. Yevropadan Hindistonga olib boradigan, uning fikriça, eng qisqa dengiz yölining loyihasini tuzdi.

    1-ekspeditsiyasida (1492—93) 90 kişi b-n «Santa-Mariya», «Pinta», «Nilya» kemalarida Palosdan safarga çiqdi. Kanar o.laridan ğarbga burilib, Atlantika okeanini kesib ötib, 1492 y. 12 okt.da (bu sana Amerikaning rasmiy kaşf etilgan vaqti deb hisoblanadi) Bagama arxipelagidagi San-Salvador o.ga töşadi. Kuba va Gaiti o.lari sohilini kaşf etdi. 1493 y. 15 martda Kastiliyaga qaytib keldi.

    2-ekspeditsiyasida (1493—96) K. admiral unvoni va yangi kaşf etilgan yerlarning vitse-qiroli lavozimida 1500 kişilik eki paj b-n 17 kemada safarga çikdi. Dominika, Gvadelupa, Kiçik Antil, Puerto-Riko va Yamayka o.larini, Kubaning jan. qirğoqlari böylab suzib, bir neça orol va yarim orollarni kaşf qildi, Gaitining jan. sohillarini tadqiq qildi. 1496 y. 11 iyunda Kastiliyaga qaytib keldi.

    3-ekspeditsiyasida (1498—1500) K. 6 kema b-n Atlantika okeanini 10° ş.k.da kesib ötib, Trinidad o.ni kaşf etdi. Jan. tomondan Pariya qöltiğiga va Orinoko daryosi deltasi atrofidagi sohil va Pariya ya.o.gaça kirib borib, Jan. Amerikani kaşf etişni boşlab berdi. Jan. Amerikaning şim.-şarqiy sohillarini tekşirib, undan Karib dengizi orqali Gaiti o.ga ötdi. 1500 y.da Kastiliyaga qaytib keldi.

    4-ekspeditsiyasida (1502—04) K. 4 kema b-n 1502 y. 12 iyunda Martinika o.ga keldi. Undan Gonduras qöltiğiga suzib, Gonduras, Nikaragua, Kosta-Rika va Panama sohillarini kaşf qildi. 1504 y. 7 noyab.da Kastiliyaga qaytib keldi. K.ning kaşfiyotlari yangi yerlarni mustamlakaga aylantiriş, öşa yerlarning indeyslar deb atalgan tub aholisini qul qiliş va qirib taşlaş b-n birgalikda keçdi. K.ning birinçi bölib Amerikani oçganligi töğrisida ilmiy adabiyotlarda munozara ketmokda. Amerika rasmiy kaşf etilişidan 5 asr ilgari Beruniy Ğarbiy yarim şarda quruklik bölişi mumkin, degan fikrni yozib qoldirgan. Şim. va Şim.-Şarqiy Amerikaga K.dan avval normanlar borganligi aniqlangan. Ammo K. kaşfiyotlaridan keyingina Amerika qit'asi geogr. faniga ma'lum böldi.

    Ad.: Puteşestviya Xristofora Kolumba [Dnevniki, pisma, dokumenti], perevod s ispanskogo, M., 1961; Magidoviç I. P., Istoriya otkritiya i issledovaniya Sentralnoy i Yujnoy Ameriki, M., 1965.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КОЛУМБ Христофор (1451, Генуя — 1506.20.5, Вальядолид) — денгизчи сайёқ, асли генуялик. 1476—84 й.ларда Лиссабонда ҳамда Мадейра ва Порту-Санту о.ларида яшаган. Ернинг шар шаклида эканлиги тўғрисидаги қад. таълимотга ва 15-а. олимларининг нотўғри ҳисобларига асосланиб, К. Европадан Ҳиндистонга олиб борадиган, унинг фикрича, энг қисқа денгиз йўлининг лойиҳасини тузди.

    1-экспедициясида (1492—93) 90 киши б-н «Санта-Мария», «Пинта», «Нилья» кемаларида Палосдан сафарга чиқди. Канар о.ларидан ғарбга бурилиб, Атлантика океанини кесиб ўтиб, 1492 й. 12 окт.да (бу сана Американинг расмий кашф этилган вақти деб ҳисобланади) Багама архипелагидаги Сан-Сальвадор о.га тўшади. Куба ва Гаити о.лари соҳилини кашф этди. 1493 й. 15 мартда Кастилияга қайтиб келди.

    2-экспедициясида (1493—96) К. адмирал унвони ва янги кашф этилган ерларнинг вице-қироли лавозимида 1500 кишилик эки паж б-н 17 кемада сафарга чикди. Доминика, Гваделупа, Кичик Антил, Пуэрто-Рико ва Ямайка о.ларини, Кубанинг жан. қирғоқлари бўйлаб сузиб, бир неча орол ва ярим оролларни кашф қилди, Гаитининг жан. соҳилларини тадқиқ қилди. 1496 й. 11 июнда Кастилияга қайтиб келди.

    3-экспедициясида (1498—1500) К. 6 кема б-н Атлантика океанини 10° ш.к.да кесиб ўтиб, Тринидад о.ни кашф этди. Жан. томондан Пария қўлтиғига ва Ориноко дарёси дельтаси атрофидаги соҳил ва Пария я.о.гача кириб бориб, Жан. Американи кашф этишни бошлаб берди. Жан. Американинг шим.-шарқий соҳилларини текшириб, ундан Кариб денгизи орқали Гаити о.га ўтди. 1500 й.да Кастилияга қайтиб келди.

    4-экспедициясида (1502—04) К. 4 кема б-н 1502 й. 12 июнда Мартиника о.га келди. Ундан Гондурас қўлтиғига сузиб, Гондурас, Никарагуа, Коста-Рика ва Панама соҳилларини кашф қилди. 1504 й. 7 нояб.да Кастилияга қайтиб келди. К.нинг кашфиётлари янги ерларни мустамлакага айлантириш, ўша ерларнинг индейслар деб аталган туб аҳолисини қул қилиш ва қириб ташлаш б-н биргаликда кечди. К.нинг биринчи бўлиб Американи очганлиги тўғрисида илмий адабиётларда мунозара кетмокда. Америка расмий кашф этилишидан 5 аср илгари Беруний Ғарбий ярим шарда қуруклик бўлиши мумкин, деган фикрни ёзиб қолдирган. Шим. ва Шим.-Шарқий Америкага К.дан аввал норманлар борганлиги аниқланган. Аммо К. кашфиётларидан кейингина Америка қитъаси геогр. фанига маълум бўлди.

    Ад.: Путешествия Христофора Колумба [Дневники, письма, документы], перевод с испанского, М., 1961; Магидович И. П., История открытия и исследования Центральной и Южной Америки, М., 1965.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.