Xrom

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 250–251-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Xrom (yun. chroma — rang, böyoq, birikmalari yorqin rangli bölgani uçun, lot. Chromium), Cr — Mendeleyev davriy sistemasining VI guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 24, at. m. 51,996. X.ning 4 ta barqaror izotopi mavjud: 50Sg (4,31%), 52Sg (83,76%), 53Sg (9,55%) va 54Sg (2,38%). X.ning sun'iy radioaktiv izotoplaridan eng muhimi 51Sg (T1/2=27,8 kun).

X.ni dastlab fransuz kimyogari L.Voklen 1797 y. tabiiy qörğoşin (II) xromat — krokoit (RSgO4) minerali tarkibidan topgan. Sof X.ni Bunzen xrom (I)xlorid eritmasini elektrolizlab olgan.

X. Yer pöstining massa jihatidan 0,035% ini taşkil qiladi. Asosiy minerallari: xromit FeCr2O4, krokoit RSgO4, uvarovit CaCr2(SiO4)3. Bulardan xromit (xromli temirtoş) katta amaliy ahamiyatga ega. X. oqkulrang, qiyin eriydigan yaltiroq qattiq metall. Suyuqdaniş trasi 1890°, qaynaş trasi 2680°, ziçligi 7,2 g/sm3. Havoda X.ning sirti oksid parda bilan krplanadi, bu parda X.ni keyingi oksidlanişdan saqlaydi. X.ga uglerod qöşilsa, uning qattikligi yanada ortadi. X. quyi tralarda nihoyatda inert modda, lekin qizdirilganida kislorod, azot, uglerod, oltingugurt va galogenlar bilan reaksiyaga kirişadi. Mas, xrom (Ş)oksid Sg2O3 xrom (III)xlorid SgS13, xrom (III) sulfid CrS3, xrom (Ş)nitrid CrNzLap hosil qiladi. Xrom (III)sulfid faqat quruq muhitdagina barqaror, suv ta'sirida gidrolizga uçraydi, natijada xrom (Ş)gidroksid va vodorod sulfid hosil böladi. X.ning galogenidlari içida X. xloridlari muhim ahamiyatga ega. X. (P) xlorid SgS12 — rangsiz gigroskopik kristall modda. Suyuqlaniş trasi 824°, ziçligi 2,88 g/sm3. Xromometriyada işlatiladi. X. (Ş)xlorid SgS13 — binafşa tusli kristall modda. Suyukdaniş trasi 1152°, ziçligi 3,03 g/sm3. X. (1U) xlorid SgS14 — qizdirilganda SgS13 hosil böladi. X. olişda işlatiladi. X. nitrat kislota va zar suvida faqat qizdirilganida ozgina eriydi. X. öz birikmalarida 2, 3, 4, 6 valentli. 2 valentli X. birikmalari beqaror, 3 valentliginiki barkaror moddalardir.

Sanoatda xrom (Ş)oksid kaliy bixromatni koks yoki oltingugurt bilan qaytarib olinadi. Xrom (Ş)oksid X. olişda, moyli va akvarel böyoqlar tayyorlaşda işlatiladi. 3 valentli X.ning köpçilik tuzlari suvda yaxşi eriydi, lekin gidrolizga uçraydi. Xrom (III)sulfat kaliy (natriy, rubidiy, seziy) sulfat ta'sirida kristallanib, qöşaloq tuz — X.li aççiqtoş hosil qiladi.

Xrom (U1)oksid, SgO3 — xromat angidrid suv bilan 2 xil kislota: H2 SgO4 (xromat kislota), H2CgO7 (bixromat kislota), işqorlar bilan xromatlar hosil qiladi. Xrom (hT)oksid nixryatda kuçli oksidlovçi. X.ning SYU5 tarkibli peroksidi va N2SYU6 tarkibli peroksokislotasi mavjud.

X. pölat va temirdan yasalgan buyumlarning sirtini korroziyadan saklaş maqsadida xromlaşda, ularga bezak berişda, qattiq va puxta, şuningdek, zanglamas sifatli pölatlar tayyorlaşda keng qöllanadi. X. olovbardoş, kislotalar ta'siriga çidamli. X. birikmalari zaharli, ular böyoq sifatida, fotografiyada, pirotexnikada, kun sanoatida va b. sohalarda işlatiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХРОМ (юн. chroma — ранг, бўёқ, бирикмалари ёрқин рангли бўлгани учун, лот. Chromium), Cr — Менделеев даврий системасининг VI гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 24, ат. м. 51,996. Х.нинг 4 та барқарор изотопи мавжуд: 50Сг (4,31%), 52Сг (83,76%), 53Сг (9,55%) ва 54Сг (2,38%). Х.нинг сунъий радиоактив изотопларидан энг муҳими 51Сг (Т1/2=27,8 кун).

Х.ни дастлаб француз кимёгари Л.Воклен 1797 й. табиий қўрғошин (II) хромат — крокоит (РЬСгО4) минерали таркибидан топган. Соф Х.ни Бунзен хром (И)хлорид эритмасини электролизлаб олган.

X. Ер пўстининг масса жиҳатидан 0,035% ини ташкил қилади. Асосий минераллари: хромит FeCr2O4, крокоит РЬСгО4, уваровит CaCr2(SiO4)3. Булардан хромит (хромли темиртош) катта амалий аҳамиятга эга. X. оқкулранг, қийин эрийдиган ялтироқ қаттиқ металл. Суюқданиш траси 1890°, қайнаш траси 2680°, зичлиги 7,2 г/см3. Ҳавода Х.нинг сирти оксид парда билан крпланади, бу парда Х.ни кейинги оксидланишдан сақлайди. Х.га углерод қўшилса, унинг қаттиклиги янада ортади. X. қуйи траларда ниҳоятда инерт модда, лекин қиздирилганида кислород, азот, углерод, олтингугурт ва галогенлар билан реакцияга киришади. Мас, хром (Ш)оксид Сг2О3 хром (III)хлорид СгС13, хром (III) сульфид CrS3, хром (Ш)нитрид CrNзЛap ҳосил қилади. Хром (III)сульфид фақат қуруқ муҳитдагина барқарор, сув таъсирида гидролизга учрайди, натижада хром (Ш)гидроксид ва водород сульфид ҳосил бўлади. Х.нинг галогенидлари ичида X. хлоридлари муҳим аҳамиятга эга. X. (П) хлорид СгС12 — рангсиз гигроскопик кристалл модда. Суюқланиш траси 824°, зичлиги 2,88 г/см3. Хромометрияда ишлатилади. X. (Ш)хлорид СгС13 — бинафша тусли кристалл модда. Суюкданиш траси 1152°, зичлиги 3,03 г/см3. X. (1У) хлорид СгС14 — қиздирилганда СгС13 ҳосил бўлади. X. олишда ишлатилади. X. нитрат кислота ва зар сувида фақат қиздирилганида озгина эрийди. X. ўз бирикмаларида 2, 3, 4, 6 валентли. 2 валентли X. бирикмалари беқарор, 3 валентлигиники баркарор моддалардир.

Саноатда хром (Ш)оксид калий бихроматни кокс ёки олтингугурт билан қайтариб олинади. Хром (Ш)оксид X. олишда, мойли ва акварел бўёқлар тайёрлашда ишлатилади. 3 валентли Х.нинг кўпчилик тузлари сувда яхши эрийди, лекин гидролизга учрайди. Хром (III)сульфат калий (натрий, рубидий, цезий) сульфат таъсирида кристалланиб, қўшалоқ туз — Х.ли аччиқтош ҳосил қилади.

Хром (У1)оксид, СгО3 — хромат ангидрид сув билан 2 хил кислота: Н2 СгО4 (хромат кислота), Н2СгО7 (бихромат кислота), ишқорлар билан хроматлар ҳосил қилади. Хром (ҳТ)оксид нихрятда кучли оксидловчи. Х.нинг СЮ5 таркибли пероксиди ва Н2СЮ6 таркибли пероксокислотаси мавжуд.

X. пўлат ва темирдан ясалган буюмларнинг сиртини коррозиядан саклаш мақсадида хромлашда, уларга безак беришда, қаттиқ ва пухта, шунингдек, зангламас сифатли пўлатлар тайёрлашда кенг қўлланади. X. оловбардош, кислоталар таъсирига чидамли. X. бирикмалари заҳарли, улар бўёқ сифатида, фотографияда, пиротехникада, кун саноатида ва б. соҳаларда ишлатилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.