Xromatografiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 252–254-b. — ziyouz.com
Xromatografiya (xromo... va ...grafiya) — gaz, suyuklik yoki erigan moddalar aralaşmasini adsorbsion usulda ajratiş va analiz qiliş. X. rus botanigi M.S.Svet tomonidan 1903 y.da kaşf etilgan. 1931 y.da Kun va uning şogirdlari X. yordamida tuxum sariğidagi ksantofil, lutein va zeaksantin moddalari hamda a va rkarotinlarni ajratişdi. 1941 y.da A.Martin va R.Sing taqsimlaş X.siga asos soldi va oqsil, uglerod birikmalarini örganişda uning keng imkoniyatlarini körsatib berdi. 1940—45 y.larda S.Mur va U.Staynlar aminokislotalarni X. usulida ajratiş va miqdoriy analiz qilişga katta xissa qöşdi. 1950 y.da Martin va Jeyms gazsuyuklik X.si usulini işlab çiqdi.
X. olib borilayotgan muxitga qarab gaz, gazsuyuqlik va suyuklik X.lariga, moddalarni ajratiş mexanizmiga qarab molekulyar (adsorbsion), ion almaştirgiç, çöktiriş va taqsimlaş X.lariga, olib borilayotgan jarayon şakliga qarab kolonkali, nayçali (kapillyar), qoğozli va yupqa qatlamli X.larga bölinadi. Adsorbsion X. — moddalarning adsorbentda turliça sorbsiyalanişi (yutilişi) ga asoslangan; taqsimlaş X.si — aralaşma tarkibiy qismi (komponentlari) ning qözğalmas faza (ğovak sathli qattiq modda yuzasiga örnatilgan yuqori trada qaynaydigan suyuq modda) va elyuyentlarda turliça erişiga; ion almaştirgiç X. — harakatsiz faza (ionit) va ajraluvçi aralaşma komponentlari orasidagi ion almaştiriş muvozanati konstantalar farqiga; çöktiriş X.si esa ajratiluvçi komponentlarning qattiq qözğalmas faza ustida turliça çökmaga çökişiga asoslangan.
X. xromatograf deb ataladigan asbob yordamida amalga oşiriladi. Analiz vaqtida xromatograf kolonkasiga yuborilgan tekşiriluvçi moddalar elyuyent bilan birga turli vaqg oraliğida alohidaalohida bölib kolonkaning çiqiş tomoniga keladi va maxsus sezgir asbob — detektor yordamida uning vaqt birligidagi miqdori qayd etiladi, ya'ni egri çiziq holida yozib olinadi. Bu xromatogramma deb ataladi. Sifat analizi vaktida moddaning kolonkaga yuborilgandan to çiqqungaça bölgan vaqgi har bir komponent uçun doimiy trada bir xil elyuyentda belgilab olinadi. Miqdoriy analiz uçun esa X.dagi piklar (har bir modda uçun tegişli egri çiziq şakli) balandligi yoki yuzasi, detektorning moddaga nisbatan sezgirligini nazarga olgan holda ölçanadi va maxsus usulda hisoblanadi.
Parçalanmay buğ holatiga ötadigan moddalarning analizi va ajratilişi uçun köpinça gaz X. işlatiladi. Bunda elyuyent (gaz taşuvçi) sifatida geliy, azot, argon kabi gazlardan foydalaniladi. Sorbent sifatida esa (zarralar diametri 0,1—0,5 mm bölgan) silikagellar, alyumogellar, ğovakli polimerlar va b. işlatiladi.
Gazsuyuqlik X. uçun sorbent tayyorlaşda soliştirma sathi 0,5—5 m2/g li qattiq modda yuzasiga qaynaş trasi yuqori bölgan suyukliklar (uglevodorodlar, murakkab efirlar, siloksanlar va b.) qalinligi bir neça mkm parda holida qoplanadi.
Kolonkali suyuqlik X.da elyuyent sifatida oson uçuvçi erituvçilar (uglevodorodlar, efirlar, spirtlar), qözğalmas faza sifatida esa silikagellar, alyumogellar, ğovakli şişa va b. qöllanadi.
X. usulining kaşf etilişi tufayli organik kimyo, ayniqsa, tabiiy birikmalar kimyosi jadal rivojlandi. X. köp komponentli sistemalarni sifat va mikdoriy analiz qiliş, sof holda ajratib olişsa (jumladan, sanoat miqyosida) katta axamiyat kasb etadi. X. yordamida nodir metallar analiz qilinadi. Sun'iy tayyorlangan transuran elementlarining oçilişida ham X. muhim rol öynadi. X. yordamida 99element — eynşteyniy (Es), 100element — fermiy (Fm) va 101element — mendeleyeviy (Md) ajratildi.
X. havo, suv, tuproq, monomerlar tarkibidagi aralaşmalarni aniklaşda, organik va neft kimyosi sintezi mahsulotlari analizida, doridarmonlar tozaligini aniklaşda, kriminalistikada katta axamiyatga ega. Kosmik kemalar gazi, Mars atmosferasi gazi, oy tuproğidagi moddalarni analiz qilişda ham X. usullari joriy etilgan.
X. yuqori molekulali birikmalar, ayniqsa, inson, hayvon, ösimlik, mikroblar dunyosiga tegişli biologik obyektlarning analizi uçun nihoyatda zarur.
X. usullari ösimlik tarkibidagi birikmalarni aniqlaş, ajratib oliş, neft, gaz tarkibini örganişda keng qöllanadi.
Ad.: Berezkin V. G., Gazo-jidkotverdofaznaya xromatografiya, M., 1986; Mirkomilova M., Analitik kimyo, T., 2003.
Muhabbat Mirkomilova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХРОМАТОГРАФИЯ (хромо... ва ...графия) — газ, суюклик ёки эриган моддалар аралашмасини адсорбцион усулда ажратиш ва анализ қилиш. X. рус ботаниги М.С.Цвет томонидан 1903 й.да кашф этилган. 1931 й.да Кун ва унинг шогирдлари X. ёрдамида тухум сариғидаги ксантофил, лутеин ва зеаксантин моддалари ҳамда а ва ркаротинларни ажратишди. 1941 й.да А.Мартин ва Р.Синг тақсимлаш Х.сига асос солди ва оқсил, углерод бирикмаларини ўрганишда унинг кенг имкониятларини кўрсатиб берди. 1940—45 й.ларда С.Мур ва У.Стайнлар аминокислоталарни X. усулида ажратиш ва миқдорий анализ қилишга катта хисса қўшди. 1950 й.да Мартин ва Жеймс газсуюклик Х.си усулини ишлаб чиқди.
X. олиб борилаётган мухитга қараб газ, газсуюқлик ва суюклик Х.ларига, моддаларни ажратиш механизмига қараб молекуляр (адсорбцион), ион алмаштиргич, чўктириш ва тақсимлаш Х.ларига, олиб борилаётган жараён шаклига қараб колонкали, найчали (капилляр), қоғозли ва юпқа қатламли Х.ларга бўлинади. Адсорбцион X. — моддаларнинг адсорбентда турлича сорбцияланиши (ютилиши) га асосланган; тақсимлаш Х.си — аралашма таркибий қисми (компонентлари) нинг қўзғалмас фаза (ғовак сатҳли қаттиқ модда юзасига ўрнатилган юқори трада қайнайдиган суюқ модда) ва элюентларда турлича эришига; ион алмаштиргич X. — ҳаракатсиз фаза (ионит) ва ажралувчи аралашма компонентлари орасидаги ион алмаштириш мувозанати константалар фарқига; чўктириш Х.си эса ажратилувчи компонентларнинг қаттиқ қўзғалмас фаза устида турлича чўкмага чўкишига асосланган.
X. хроматограф деб аталадиган асбоб ёрдамида амалга оширилади. Анализ вақтида хроматограф колонкасига юборилган текширилувчи моддалар элюент билан бирга турли вақг оралиғида алоҳидаалоҳида бўлиб колонканинг чиқиш томонига келади ва махсус сезгир асбоб — детектор ёрдамида унинг вақт бирлигидаги миқдори қайд этилади, яъни эгри чизиқ ҳолида ёзиб олинади. Бу хроматограмма деб аталади. Сифат анализи вактида модданинг колонкага юборилгандан то чиққунгача бўлган вақги ҳар бир компонент учун доимий трада бир хил элюентда белгилаб олинади. Миқдорий анализ учун эса Х.даги пиклар (ҳар бир модда учун тегишли эгри чизиқ шакли) баландлиги ёки юзаси, детекторнинг моддага нисбатан сезгирлигини назарга олган ҳолда ўлчанади ва махсус усулда ҳисобланади.
Парчаланмай буғ ҳолатига ўтадиган моддаларнинг анализи ва ажратилиши учун кўпинча газ X. ишлатилади. Бунда элюент (газ ташувчи) сифатида гелий, азот, аргон каби газлардан фойдаланилади. Сорбент сифатида эса (зарралар диаметри 0,1—0,5 мм бўлган) силикагеллар, алюмогеллар, ғовакли полимерлар ва б. ишлатилади.
Газсуюқлик X. учун сорбент тайёрлашда солиштирма сатҳи 0,5—5 м2/г ли қаттиқ модда юзасига қайнаш траси юқори бўлган суюкликлар (углеводородлар, мураккаб эфирлар, силоксанлар ва б.) қалинлиги бир неча мкм парда ҳолида қопланади.
Колонкали суюқлик Х.да элюент сифатида осон учувчи эритувчилар (углеводородлар, эфирлар, спиртлар), қўзғалмас фаза сифатида эса силикагеллар, алюмогеллар, ғовакли шиша ва б. қўлланади.
X. усулининг кашф этилиши туфайли органик кимё, айниқса, табиий бирикмалар кимёси жадал ривожланди. X. кўп компонентли системаларни сифат ва микдорий анализ қилиш, соф ҳолда ажратиб олищца (жумладан, саноат миқёсида) катта ахамият касб этади. X. ёрдамида нодир металлар анализ қилинади. Сунъий тайёрланган трансуран элементларининг очилишида ҳам X. муҳим роль ўйнади. X. ёрдамида 99элемент — эйнштейний (Es), 100элемент — фермий (Fm) ва 101элемент — менделеевий (Md) ажратилди.
X. ҳаво, сув, тупроқ, мономерлар таркибидаги аралашмаларни аниклашда, органик ва нефть кимёси синтези маҳсулотлари анализида, доридармонлар тозалигини аниклашда, криминалистикада катта ахамиятга эга. Космик кемалар гази, Марс атмосфераси гази, ой тупроғидаги моддаларни анализ қилишда ҳам X. усуллари жорий этилган.
X. юқори молекулали бирикмалар, айниқса, инсон, ҳайвон, ўсимлик, микроблар дунёсига тегишли биологик объектларнинг анализи учун ниҳоятда зарур.
X. усуллари ўсимлик таркибидаги бирикмаларни аниқлаш, ажратиб олиш, нефть, газ таркибини ўрганишда кенг қўлланади.
Ад.: Березкин В. Г., Газо-жидкотвердофазная хроматография, М., 1986; Миркомилова М., Аналитик кимё, Т., 2003.
Муҳаббат Миркомилова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.