Xromosomalar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 255-b. — ziyouz.com
Xromosomalar (xromo... va yun. soma — tana) — hujayrasidagi genlarni özida saqlovçi, hujayra va yaxlit organizm uçun xos xususiyatlarni belgilovçi organoidlar. Özözidan köpayiş xususiyatiga ega. Organizmlar X.i tuzilişi va funksiyasiga köra bir-biridan farq qiladi. «X.» terminini nemis anatomi va gistologi V.Valdeyer taklif etgan (1888). X. asosini oqsillar va nukleoproteidlar bilan boğlangan 2 zanjirli DNK molekulasi taşkil etadi. X.dagi irsiy axborot DNK molekulasining tuzilişi va uning genetik kodi orqali ta'minlanadi. X.dagi DNKning taxlanişi va RNK sintezini boşkarişda oqsillar iştirok etadi. X. tuzilişi va funksiyasining özgarişi X. subbirliklari — xromonemalarning spirallanişi bilan boğliq. Spirallangan X. hujayra bölinişi metafazasida yoruglik mikroskopda yaxşi körinadi. Har bir xromosoma sentromeralari orqali özaro tutaşgan 2 ta xromatiddan iborat. Xromatidlar reduplikatsiya natijasida hosil böladi. Somatik hujayrlarda X. diploid (2 tadan), ularning biri ona, 2si ota organizmga tegişli. Jinsiy köpayiş (meyoz) da gomologik X.dan biri jinsiy hujayralarga ötadi. Har xil turga mansub organizmlar bir-biridan X. soni va ularning tuzilişi bilan farq qiladi. Hujayradagi barça X. kariotip (X. töplami)ni hosil qiladi. Kariotipda jinsiy X. va autosomalar böladi. Ayrim turlarda aynan şu tur uçun xos genlarga ega bölmagan qöşimça X. ham uçraydi. Bakteriyalar va viruslar genetik apparata bir çiziqli yoki halqasimon, sitoplazmadan yadro qobiği orqali ajralmaganligi va taxlanmaganligi tufayli ularni şartli ravişda X. deyiş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХРОМОСОМАЛАР (хромо... ва юн. soma — тана) — ҳужайрасидаги генларни ўзида сақловчи, ҳужайра ва яхлит организм учун хос хусусиятларни белгиловчи органоидлар. Ўзўзидан кўпайиш хусусиятига эга. Организмлар Х.и тузилиши ва функциясига кўра бир-биридан фарқ қилади. «X.» терминини немис анатоми ва гистологи В.Вальдейер таклиф этган (1888). X. асосини оқсиллар ва нуклеопротеидлар билан боғланган 2 занжирли ДНК молекуласи ташкил этади. Х.даги ирсий ахборот ДНК молекуласининг тузилиши ва унинг генетик коди орқали таъминланади. Х.даги ДНКнинг тахланиши ва РНК синтезини бошкаришда оқсиллар иштирок этади. X. тузилиши ва функциясининг ўзгариши X. суббирликлари — хромонемаларнинг спиралланиши билан боғлиқ. Спиралланган X. ҳужайра бўлиниши метафазасида ёруглик микроскопда яхши кўринади. Ҳар бир хромосома центромералари орқали ўзаро туташган 2 та хроматиддан иборат. Хроматидлар редупликация натижасида ҳосил бўлади. Соматик ҳужайрларда X. диплоид (2 тадан), уларнинг бири она, 2си ота организмга тегишли. Жинсий кўпайиш (мейоз) да гомологик Х.дан бири жинсий ҳужайраларга ўтади. Ҳар хил турга мансуб организмлар бир-биридан X. сони ва уларнинг тузилиши билан фарқ қилади. Ҳужайрадаги барча X. кариотип (X. тўплами)ни ҳосил қилади. Кариотипда жинсий X. ва аутосомалар бўлади. Айрим турларда айнан шу тур учун хос генларга эга бўлмаган қўшимча X. ҳам учрайди. Бактериялар ва вируслар генетик аппарата бир чизиқли ёки ҳалқасимон, цитоплазмадан ядро қобиғи орқали ажралмаганлиги ва тахланмаганлиги туфайли уларни шартли равишда X. дейиш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.