Xronologiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 256–257-b. — ziyouz.com
Xronologiya (xrono... va ...logiyadan) — 1) tarixiy voqealarning davriy tadrijiyligi; 2) vakt ölçovi haqidagi fan. Astronomik X. fazodagi hodisalarning qaytarilib turiş qonuniyatlarini örganadi va aniq astronomik vaqtni belgilaydi. Tarixiy X. — yordamçi tarix fani; turli xalqlar va davlatlar yil hisobi tizimi va taqvimlarini örganadi, tarixiy voqealar sodir bölgan sanalarni va tarixiy manbalar yaratilgan vaqtni aniklaşda yordam beradi. X. taraqqiyot bosqiçlarining vaqtini aniqlaş demakdir. Bu esa alohida tarixiy voqealar, mehnat qurollari, hunarmandçilik va xöjalikning rivoji, uyjoylar, qişloqlar va şaharlarning qurilişi, davlatlarning taşkil topişi va madaniyat taraqqiyoti yutuqlari vaqtini aniqlaşni anglatadi.
Yozma manbalar asosida aniq sanalar belgilanadi. Arxeologik ma'lumotlarga asoslangan X. yuz va ming yilliklar bilan ölçanadi.
Bobil, Misr, Yunoniston va Rimda şakllangan X. örta asrlarda Turonda rivojlandi. Beruniynnng 1000-y. da yozilgan «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» («Xronologiya») asarida jahondagi turli xalqlar tarixi va madaniyati ixçam tarzda öz aksini topgan. X.dagi tarixiy izçillikni fanga 16-a. da fransuz J.Skaliger kiritdi. Hoz. paytda X.ning taraqqiyoti bu fanning arxeologiya, tabiiy fanlar, statistika va b. bilan özaro hamkorligiga boğliqsir.
Ad.: Sagdullayev A. va b., Özbekiston tarixi (Eng qadimgi davrlardan milodning 5-a.gaça), T., 1999.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХРОНОЛОГИЯ (хроно... ва ...логиядан) — 1) тарихий воқеаларнинг даврий тадрижийлиги; 2) вакт ўлчови ҳақидаги фан. Астрономик X. фазодаги ҳодисаларнинг қайтарилиб туриш қонуниятларини ўрганади ва аниқ астрономик вақтни белгилайди. Тарихий X. — ёрдамчи тарих фани; турли халқлар ва давлатлар йил ҳисоби тизими ва тақвимларини ўрганади, тарихий воқеалар содир бўлган саналарни ва тарихий манбалар яратилган вақтни аниклашда ёрдам беради. X. тараққиёт босқичларининг вақтини аниқлаш демакдир. Бу эса алоҳида тарихий воқеалар, меҳнат қуроллари, ҳунармандчилик ва хўжаликнинг ривожи, уйжойлар, қишлоқлар ва шаҳарларнинг қурилиши, давлатларнинг ташкил топиши ва маданият тараққиёти ютуқлари вақтини аниқлашни англатади.
Ёзма манбалар асосида аниқ саналар белгиланади. Археологик маълумотларга асосланган X. юз ва минг йилликлар билан ўлчанади.
Бобил, Миср, Юнонистон ва Римда шаклланган X. ўрта асрларда Туронда ривожланди. Берунийнннг 1000-й. да ёзилган «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» («Хронология») асарида жаҳондаги турли халқлар тарихи ва маданияти ихчам тарзда ўз аксини топган. Х.даги тарихий изчилликни фанга 16-а. да француз Ж.Скалигер киритди. Ҳоз. пайтда Х.нинг тараққиёти бу фаннинг археология, табиий фанлар, статистика ва б. билан ўзаро ҳамкорлигига боғлиқцир.
Ад.: Сагдуллаев А. ва б., Ўзбекистон тарихи (Энг қадимги даврлардан милоднинг 5-а.гача), Т., 1999.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.