Xuanxe
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 258–259-b. — ziyouz.com
Xuanxe XUANXE, Sariq daryo Xitoyning şarqiy qismidagi daryo. Uz. 4845 km, havzasining mayd. 771 ming km2. Tibet toğligining şarqiy qismidan, 4000 m balandlikdan boşlanib, OrinNur va JarinNur köllari orqali, Kunlun va Nanşan toğlari tarmoqlari orasidan oqadi. Örta oqimida, Ordos va Lyossli platoni kesib ötayotib, katta meandralar hrsil qiladi. Quyiroqda, çuqur daralardan ötgaç, sönggi 700 km masofada Buyuk Xitoy tekisligidan oqadi. Sariq dengizning Boxayvan qöltiğiga delta hosil qilib quyiladi. Örtaça suv sarfi 2000 m3/sek., rejimi mussonli, yozda toşadi. Tekisliklarda suv sathi 4—5 m, toğlarda 15—20 m gaça kötariladi. Daryo yiliga 1300 mln. t okiziq keltiradi va bu jihatdan dunyoda 1örinni egallaydi. X. va uning irmoqlari keltirgan juda köp miqdordagi oqizikdardan suv loyqalanib, sariq gus oladi (daryo nomi şundan). Oqiziqlar quyi qismida töplanib borib, daryo özanini kötaradi. Natijada tekislikdan ötgan qismida daryo özani tevarakatrofdagi tekisliklardan 3—10 m baland. Toşqinlarning oldini oliş maqsadida uz. 5 ming km li dambalar bilan öralgan. X. va uning irmoqlari gidroenergiya zaxirasiga boy. Suğorişda keng foydalaniladi. Ayrim qismlarida (jami 790 icm) kema qatnaydi. X. havzasi Xitoyning aholisi eng ziç rnlaridan biri. Buyuk kanal orqali Xuayxe daryosi bilan boğlangan. X. böyida Lançjou, Baotou, Loyan, Çjençjou, Kayfin, Szinan kabi yirik şaharlar joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУАНХЭ, Сариқ дарё Хитойнинг шарқий қисмидаги дарё. Уз. 4845 км, ҳавзасининг майд. 771 минг км2. Тибет тоғлигининг шарқий қисмидан, 4000 м баландликдан бошланиб, ОринНур ва ЖаринНур кўллари орқали, Куньлун ва Наньшан тоғлари тармоқлари орасидан оқади. Ўрта оқимида, Ордос ва Лёссли платони кесиб ўтаётиб, катта меандралар ҳрсил қилади. Қуйироқда, чуқур даралардан ўтгач, сўнгги 700 км масофада Буюк Хитой текислигидан оқади. Сариқ денгизнинг Бохайвань қўлтиғига дельта ҳосил қилиб қуйилади. Ўртача сув сарфи 2000 м3/сек., режими муссонли, ёзда тошади. Текисликларда сув сатҳи 4—5 м, тоғларда 15—20 м гача кўтарилади. Дарё йилига 1300 млн. т окизиқ келтиради ва бу жиҳатдан дунёда 1ўринни эгаллайди. X. ва унинг ирмоқлари келтирган жуда кўп миқдордаги оқизикдардан сув лойқаланиб, сариқ гус олади (дарё номи шундан). Оқизиқлар қуйи қисмида тўпланиб бориб, дарё ўзанини кўтаради. Натижада текисликдан ўтган қисмида дарё ўзани теваракатрофдаги текисликлардан 3—10 м баланд. Тошқинларнинг олдини олиш мақсадида уз. 5 минг км ли дамбалар билан ўралган. X. ва унинг ирмоқлари гидроэнергия захирасига бой. Суғоришда кенг фойдаланилади. Айрим қисмларида (жами 790 icm) кема қатнайди. X. ҳавзаси Хитойнинг аҳолиси энг зич рнларидан бири. Буюк канал орқали Хуайхэ дарёси билан боғланган. X. бўйида Ланьчжоу, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфин, Цзинань каби йирик шаҳарлар жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.