Xubbi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 259-b. — ziyouz.com

Xubbi — zarduştiylikda suv tangrisi (muakkili) nomi. Etnografik manbalarga köra, Örta Osiyoda u X. (Xorazm va Ohangaron vodiysi), Erxubbi (Farğona vodiysida) nomlari bilan kayd etiladi. U kemaçi va baliqçilarning «homiysi va madadkori» hamda daryoda ğarq bölayotganlarning «xaloskori» hisoblangan. Mineral tuzlarga boy şifobaxş çaşmalar, daştu biyobonlarda qazib oçiladigan quduqlarning zilol suvlari X.ning mö'jizasi deb tuşunilgan. Afsonalarda u navqiron baliqçi yigit qiyofasida tasvirlanadi. U daryoning «moliki» bölib, hayotlik çoğlarida hamişa bedor turgan. Bunday davrlarda dare toşqinlari suv halokatlari va qurğoqçilik ofatlari, çanqoqlik azobu uqubatlari sodir bölmagan. Çunki öşa davrlarda heç qanday yovuz kuç daryoga yaqinlaşa olmagan.

Xorazmning keksa darğa va qayiqçilari X.ni hamişa barhayot, Amudaryodek muqaddas daryoyi azimga doimo homiylik qiladi deb tuşunganlar. Şu boisdan X.ga bölgan e'tiqod nihoyatda kuçli bölgan. Dare, soylarning bahorgi va yozgi toşkinlari vaktida xorazmlik va fargonaliklar bilan bir qatorda Oxangaron vodiysida piskentlik, oqqörğonlik, töytepalik aholi ham X. yoki Erxubbidan madad sörab unga iltijolar kilganlar. Ibodat vaqglarida «daryo öz kanoridan oqsin!»; «toşkinlar sohillarni öpirib ketmasin!»; «paykallarni suv bosmasin!», — deya X.ga iltijo qilib, fotihaga qöl oçib duo kilganlar. Hatto xorazmliklar va qoraqalpoqlar farzandlarini Xubbiniyoz yoki Ubbiniyoz, Xubbiqul yoki Ubbiqul kabi ismlar bilan atab, ularni şaraflaganlar.

Islomiyat davrida X. timsoli Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Hasan at-Termiziy (9-a.)ning «Jome' alulum» nomli asari orqali islom adabiyotiga ötib, «Xubbixoja» nomi bilan ta'rif qilinadi.

Ad.: Ğulomov Ya., Xorazmningsuğoriliş tarixi. Qadim zamonlardan hozirgaça, T., 1959.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХУББИ — зардуштийликда сув тангриси (муаккили) номи. Этнографик манбаларга кўра, Ўрта Осиёда у X. (Хоразм ва Оҳангарон водийси), Эрхубби (Фарғона водийсида) номлари билан кайд этилади. У кемачи ва балиқчиларнинг «ҳомийси ва мададкори» ҳамда дарёда ғарқ бўлаётганларнинг «халоскори» ҳисобланган. Минерал тузларга бой шифобахш чашмалар, дашту биёбонларда қазиб очиладиган қудуқларнинг зилол сувлари Х.нинг мўъжизаси деб тушунилган. Афсоналарда у навқирон балиқчи йигит қиёфасида тасвирланади. У дарёнинг «молики» бўлиб, ҳаётлик чоғларида ҳамиша бедор турган. Бундай даврларда даре тошқинлари сув ҳалокатлари ва қурғоқчилик офатлари, чанқоқлик азобу уқубатлари содир бўлмаган. Чунки ўша даврларда ҳеч қандай ёвуз куч дарёга яқинлаша олмаган.

Хоразмнинг кекса дарға ва қайиқчилари Х.ни ҳамиша барҳаёт, Амударёдек муқаддас дарёйи азимга доимо ҳомийлик қилади деб тушунганлар. Шу боисдан Х.га бўлган эътиқод ниҳоятда кучли бўлган. Даре, сойларнинг баҳорги ва ёзги тошкинлари вактида хоразмлик ва фаргоналиклар билан бир қаторда Охангарон водийсида пискентлик, оққўрғонлик, тўйтепалик аҳоли ҳам X. ёки Эрхуббидан мадад сўраб унга илтижолар килганлар. Ибодат вақгларида «дарё ўз каноридан оқсин!»; «тошкинлар соҳилларни ўпириб кетмасин!»; «пайкалларни сув босмасин!», — дея Х.га илтижо қилиб, фотиҳага қўл очиб дуо килганлар. Ҳатто хоразмликлар ва қорақалпоқлар фарзандларини Хуббиниёз ёки Уббиниёз, Хуббиқул ёки Уббиқул каби исмлар билан атаб, уларни шарафлаганлар.

Исломият даврида X. тимсоли Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Али Ҳасан ат-Термизий (9-а.)нинг «Жомеъ алулум» номли асари орқали ислом адабиётига ўтиб, «Хуббихожа» номи билан таъриф қилинади.

Ад.: Ғуломов Я., Хоразмнингсуғорилиш тарихи. Қадим замонлардан ҳозиргача, Т., 1959.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.