Xubilay

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 260-b. — ziyouz.com

Xubilay XUBILAY, Qubilay (1210-1294) — Möğullar davlati hukmdori, qoon (1260—94). Tulixonning 4öğli, Çingizxoining nabirasi. Onasi — Surquktani kerayt qabilasi begi Vanxon Töğril (Önxon)ning jiyani bölgan. 1251 y.da X. mögul zodagonlarining buyuk qurultoyida raislik vazifasini ado etgan. Şu paytdan e'tiboran u Munke qoon farmoniga muvofiq, möğullar tomonidan bosib olingan Xitoy yerlarini boşqargan. Pekin ş.dan taxm. 550 km şim.da Kaypin ş.ni barpo etgan, u keyinçalik Şandu deb atalgan. Munke vafotidan söng (1259) X. va uning ukasi Ariqbuqo örtasida taxt uçun kuraş boşlangan. 1260 y. X. özini xoqon deb e'lon qilgan va öz poytaxtini Kaypinga köçirgan. X. 1260 y.ning kuzida xos Möğuliston hukmdori Ariqbuqo poytaxti Qoraqurumni qölga kiritgan. X.ga qarşi olib borilgan harbiy harakatlarda mağlubiyatga uçragan Ariqbuqo 1264 y. unga taslim bölgan. 1271 y.da X. hozirgi Pekin yaqinida yangi poytaxt qurgan va unga Xonbalğasun (xoqon şahri) deb nom bergan. Möğullar sulolasini esa Yuan nomi bilan yurita boşlagan. 1266 y.da X. ilk bor Yaponiyaga elçi yuborgan. Ayni çoğda uning buyruğiga binoan, koreys ustalari tomonidan mingta yoğoç kemalar qurib tugatilgan. 1270 y. 2marta Yaponiyaga elçilar jönatilgan. 1279 y. Jan. Sun davlati yöq qilingan va Xitoy mamlakati butunlay möğullar tasarrufiga kirgan. 1280 y. Yaponiyaga bostirib kirişga harakat qilingan. Lekin Yaponiya qirğoklarida yuzaga kelgan kuçli dovul tufayli bu yuriş muvaffaqiyatsiz yakunlangan. 1283 y.da Birma bosib olingan. 1258, 1285 va 1287 y.larda X. Annam (Vyetnam) yerlariga suqilib kirgan. Bu yurişlar paytida möğul armiyasi jangovar fillardan jangda foydalanişni örgangan. 1293 y.da Indoneziyaning Yava va b. orollaridagi davlatlar Yuan sulolasiga böysundirilgan. 1264 y.dan umrining oxirigaça X. Ariqbuqo siyosatini qöllabquvvatlagan. Qaydu nöyon (Öqtoy qoon nabirasi) isyoniga qarşi kuraş olib borgan. X. zamonida uning hukmiga asosan, qoğoz pullar muomalaga kiritilgan, töplar quyiş yölga köyilgan, aloqa yöllari rivojlangan, yomxonalar barpo etilgan. Xitoyda qoramol hamda otlar zotlarini yaratişga alohida e'tibor qaratilgan. X. farmoniga kura, kvadrat şaklli yozuv ixtiro qilingan. X. Tibet lamasi Pagbani davlat maslahatçisi etib tayinlaydi. Harbiy san'at bobida u Marko Polo singari yevropaliklar xizmatidan foydalangan. Möğullarning xitoylaşuviga qarşi çoratadbirlar körgan. U Xitoyda köpdanköp budda ibodatxonalari barpo etgan. Manbalarning dalolat berişiça, X.ning 12 öğli bölgan. X. sulola taxtini nevarasi Temur xoqonga qoldirgan.

Ad.:Raşid adDin, Sbornik letopisey, t.2, M.L., 1960; Biçurin N.Ya., Sobraniye svedeniy o narodax, obitavşix v Sredney Azii v drevniye vremena, t.2, M.— L., 1950.

Hamidulla Dadaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХУБИЛАЙ, Қубилай (1210-1294) — Мўғуллар давлати ҳукмдори, қоон (1260—94). Тулихоннинг 4ўғли, Чингизхоининг набираси. Онаси — Сурқуктани керайт қабиласи беги Ванхон Тўғрил (Ўнхон)нинг жияни бўлган. 1251 й.да X. мўгул зодагонларининг буюк қурултойида раислик вазифасини адо этган. Шу пайтдан эътиборан у Мункэ қоон фармонига мувофиқ, мўғуллар томонидан босиб олинган Хитой ерларини бошқарган. Пекин ш.дан тахм. 550 км шим.да Кайпин ш.ни барпо этган, у кейинчалик Шанду деб аталган. Мункэ вафотидан сўнг (1259) X. ва унинг укаси Ариқбуқо ўртасида тахт учун кураш бошланган. 1260 й. X. ўзини хоқон деб эълон қилган ва ўз пойтахтини Кайпинга кўчирган. X. 1260 й.нинг кузида хос Мўғулистон ҳукмдори Ариқбуқо пойтахти Қорақурумни қўлга киритган. Х.га қарши олиб борилган ҳарбий ҳаракатларда мағлубиятга учраган Ариқбуқо 1264 й. унга таслим бўлган. 1271 й.да X. ҳозирги Пекин яқинида янги пойтахт қурган ва унга Хонбалғасун (хоқон шаҳри) деб ном берган. Мўғуллар сулоласини эса Юань номи билан юрита бошлаган. 1266 й.да Х. илк бор Японияга элчи юборган. Айни чоғда унинг буйруғига биноан, корейс усталари томонидан мингта ёғоч кемалар қуриб тугатилган. 1270 й. 2марта Японияга элчилар жўнатилган. 1279 й. Жан. Сунь давлати йўқ қилинган ва Хитой мамлакати бутунлай мўғуллар тасарруфига кирган. 1280 й. Японияга бостириб киришга ҳаракат қилинган. Лекин Япония қирғокларида юзага келган кучли довул туфайли бу юриш муваффақиятсиз якунланган. 1283 й.да Бирма босиб олинган. 1258, 1285 ва 1287 й.ларда X. Аннам (Вьетнам) ерларига суқилиб кирган. Бу юришлар пайтида мўғул армияси жанговар филлардан жангда фойдаланишни ўрганган. 1293 й.да Индонезиянинг Ява ва б. оролларидаги давлатлар Юань сулоласига бўйсундирилган. 1264 й.дан умрининг охиригача X. Ариқбуқо сиёсатини қўллабқувватлаган. Қайду нўён (Ўқтой қоон набираси) исёнига қарши кураш олиб борган. X. замонида унинг ҳукмига асосан, қоғоз пуллар муомалага киритилган, тўплар қуйиш йўлга кўйилган, алоқа йўллари ривожланган, ёмхоналар барпо этилган. Хитойда қорамол ҳамда отлар зотларини яратишга алоҳида эътибор қаратилган. X. фармонига кура, квадрат шаклли ёзув ихтиро қилинган. X. Тибет ламаси Пагбани давлат маслаҳатчиси этиб тайинлайди. Ҳарбий санъат бобида у Марко Поло сингари европаликлар хизматидан фойдаланган. Мўғулларнинг хитойлашувига қарши чоратадбирлар кўрган. У Хитойда кўпданкўп будда ибодатхоналари барпо этган. Манбаларнинг далолат беришича, Х.нинг 12 ўғли бўлган. X. сулола тахтини невараси Темур хоқонга қолдирган.

Ад.:Рашид адДин, Сборник летописей, т.2, М.Л., 1960; Бичурин Н.Я., Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена, т.2, М.— Л., 1950.

Ҳамидулла Дадабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.