Xudoyorxon ördasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 263-b. — ziyouz.com
Xudoyorxon ördasi - Qöqondagi me'moriy yodgorlik (19-a. 2-yarmi); Qöqon xoni Xudoyorxon qurdirgan. Me'mor va muhandis Mir Ubaydulla loyihasi va rahbarligida bunyod etilgan; ustalardan Mulla Suyarqul, Solixöja va buxorolik usta Fozilxöjalar qatnaşgan, koşinlarini riştonlik kulol usta Abdulla mahorat bilan bajargan. X.ö. töğri törtburçak tarhli (68x143 m) bölib, sun'iy tepalikka baland ğiştin poydevorli qilib qurilgan: xon qarorgohi, örda ahli yaşaydigan hamda turli maqsadlarda foydalaniladigan 100 ga yaqin kattakiçik xonalar, içkitaşqi hovlilardan iborat bölgan. Birinçi hovlida ayvon, körinişxona, xazinaxona, alohida saxdli masjnd, markazda xon qarorgohi (şohnişin), salomxona, xöjalik binolari, ikkinçi hovlini uning sahni bilan boğlangan haram va xos xonalar egallagan; haramxonalari bezaklari odmi bölib, asosan, quyma ganç işlatilgan, haramxonalariga ayvonçaga öxşaş ötiş joylari (yölaklar) orqali kirilgan.
X.ö.ning asosiy şarqiy tomonini taşkil etuvçi peştoqgumbazli darvozaxona hamda uning ikki qanotida joylaşgan xonalargina saqlangan, qolgan qismi buzilib ketgan. Boş tarzi bir qavatli qilib bunyod etilgan, pişiq ğiştdan (26x26x5 sm) ganç suvoqda terilgan devorlarga bir ğişt çuqurligida ravoqlar işlangan. Peştoq örda devoridan birmunça börttirib oldinga çiqarib qurilgan, baland va haşamatli, peştoqning ikki yoni va tarzlarining ikki burçaklarida gumbazli mezanalar bilan yakunlangan guldastalar bor. Peştoqqa uz. 40 m bölgan qiya yölka (pandus) orqali ötiladi. X.ö. boş tarzi ravoqdari, peştoq va guldastalaridagi handasiy naqşlar koşinlar, sirkori parçinlardan mahorat bilan yaratilgan. Peştoq orqali törtburçak tarhli darvozaxonaga ötiladi, darvozaxona gumbazi özaro kesişgan ravoqli asos ustiga qöyilgan; gumbaz usti, öz navbatida, qubbali mezana bilan yakunlangan, undagi panjarali darçalar orqali içkariga yoruğlik tuşadi. Ördaning boş tarzi, xonalar koşinlar, öyma gançkori naqşlar bilan bezatilgan, şiftlari hovuzakli bölib, ularga gullar solingan, xonalarning tepa qismi şarafalar bilan hoşiyalangan, ayrim xonalarning poliga parket terilgan, ayvonlar sahniga marmar yotqizilgan, devorlariga ravoqlar işlanib, naqşlar bilan ziynatlangan.
1938 y.X.ö.da me'mor Obid Zayniddinov boşçiligida ta'mirlaş loyihasi işlari olib borildi; ta'mirlaşda usta Q. Xaydarov, naqqoş S.Norqöziyev va b. ustalar qatnaşdi. 1974 y.dagi ilmiy ta'mirlaş va loyihalaş işlari (me'mori N. Akromxöjayev, E. Nurullayev va b.) natijasida saroyning dastlabki holati aniqdandi.
1924 y.da X.ö.da Q.x. yutuqlari körgazmasi oçilgan, 1925 y.dan Qöqon şahar ölkaşunoslik muzeyi faoliyat körsatib kelmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУДОЁРХОН ЎРДАСИ - Қўқондаги меъморий ёдгорлик (19-а. 2-ярми); Қўқон хони Худоёрхон қурдирган. Меъмор ва муҳандис Мир Убайдулла лойиҳаси ва раҳбарлигида бунёд этилган; усталардан Мулла Суярқул, Солихўжа ва бухоролик уста Фозилхўжалар қатнашган, кошинларини риштонлик кулол уста Абдулла маҳорат билан бажарган. Х.ў. тўғри тўртбурчак тарҳли (68x143 м) бўлиб, сунъий тепаликка баланд ғиштин пойдеворли қилиб қурилган: хон қароргоҳи, ўрда аҳли яшайдиган ҳамда турли мақсадларда фойдаланиладиган 100 га яқин каттакичик хоналар, ичкиташқи ҳовлилардан иборат бўлган. Биринчи ҳовлида айвон, кўринишхона, хазинахона, алоҳида сахдли масжнд, марказда хон қароргоҳи (шоҳнишин), саломхона, хўжалик бинолари, иккинчи ҳовлини унинг саҳни билан боғланган ҳарам ва хос хоналар эгаллаган; ҳарамхоналари безаклари одми бўлиб, асосан, қуйма ганч ишлатилган, ҳарамхоналарига айвончага ўхшаш ўтиш жойлари (йўлаклар) орқали кирилган.
Х.ў.нинг асосий шарқий томонини ташкил этувчи пештоқгумбазли дарвозахона ҳамда унинг икки қанотида жойлашган хоналаргина сақланган, қолган қисми бузилиб кетган. Бош тарзи бир қаватли қилиб бунёд этилган, пишиқ ғиштдан (26x26x5 см) ганч сувоқда терилган деворларга бир ғишт чуқурлигида равоқлар ишланган. Пештоқ ўрда деворидан бирмунча бўрттириб олдинга чиқариб қурилган, баланд ва ҳашаматли, пештоқнинг икки ёни ва тарзларининг икки бурчакларида гумбазли мезаналар билан якунланган гулдасталар бор. Пештоққа уз. 40 м бўлган қия йўлка (пандус) орқали ўтилади. Х.ў. бош тарзи равоқдари, пештоқ ва гулдасталаридаги ҳандасий нақшлар кошинлар, сиркори парчинлардан маҳорат билан яратилган. Пештоқ орқали тўртбурчак тарҳли дарвозахонага ўтилади, дарвозахона гумбази ўзаро кесишган равоқли асос устига қўйилган; гумбаз усти, ўз навбатида, қуббали мезана билан якунланган, ундаги панжарали дарчалар орқали ичкарига ёруғлик тушади. Ўрданинг бош тарзи, хоналар кошинлар, ўйма ганчкори нақшлар билан безатилган, шифтлари ҳовузакли бўлиб, уларга гуллар солинган, хоналарнинг тепа қисми шарафалар билан ҳошияланган, айрим хоналарнинг полига паркет терилган, айвонлар саҳнига мармар ётқизилган, деворларига равоқлар ишланиб, нақшлар билан зийнатланган.
1938 й.Х.ў.да меъмор Обид Зайниддинов бошчилигида таъмирлаш лойиҳаси ишлари олиб борилди; таъмирлашда уста Қ. Хайдаров, наққош С.Норқўзиев ва б. усталар қатнашди. 1974 й.даги илмий таъмирлаш ва лойиҳалаш ишлари (меъмори Н. Акромхўжаев, Э. Нуруллаев ва б.) натижасида саройнинг дастлабки ҳолати аниқданди.
1924 й.да Х.ў.да Қ.х. ютуқлари кўргазмаси очилган, 1925 й.дан Қўқон шаҳар ўлкашунослик музейи фаолият кўрсатиб келмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.