Xulm
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 266–267-b. — ziyouz.com
Xulm — örta asrlarda Toxaristonta tobe bölgan qad. şahar. Balxning şarkiy tarafida, Amudaryodan 6 farsax narida, Hindukuş toğidan oqib keladigan X. soyi böyida joylaşgan. Uning xarobalari Toşqörğon ş. (Şim. Afğoniston)ning şim.ğarbiy tarafida bölgan. 7-a.da xitoy sayyoxi Syuan Szan Toxaristondagi Xulin yoki Xuyenmo mulkini qayd etib ötgan. U yerda 10 ta budda monastiri va 500 ga yaqin rohib bölgan. X. şahri 706 y. arablar tomonidan bosib olinib, vayron etilgan, lekin tez orada qayta tiklangan. 737 y. X.da arablarning qörikçilari joylaşgan. 9-a.da şaharda jome masjidi bölgan; arablarning azdiy, bakr, tamim va qays qabilalari yaşagan. 10-a.da X. kiçik şahar bölsada, köplab qişloklari va ekinzorlari bölgan keng rustoqqa ega edi. Mahmud ibn Valinyang yozişiça, X.ning havosi toza bölib, ertayu keç tinmaydigan şamol esgan, uni «X. şamoli» deb ataşgan. 10-a.da X. daryosidan şahar atrofini suğoriş uçun kanallar çiqarilgan. 15-a.da temuriylar davrida X.ning pul zarb etiladigan öz zarbxonasi bölgan. 17-a.da X. Balx viloyatining eng asosiy şaharlaridan hisoblangan. 18-a.da X.ning jan.şarqida Toşqörğon ş.ga asos solingan, u Hindistondan Buxoroga keladigan savdo yölida muhim ahamiyatga ega bölgan. Keyinçalik X. astasekin tanazzulga uçrab, 19-a.ning 2-yarmida taşlandiq holga kelgan.
Ad.: Kamaliddinov Ş.S., Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaziçnim istoçnikam IX — naçala XIII vv., T., 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУЛМ — ўрта асрларда Тохаристонта тобе бўлган қад. шаҳар. Балхнинг шаркий тарафида, Амударёдан 6 фарсах нарида, Ҳиндукуш тоғидан оқиб келадиган X. сойи бўйида жойлашган. Унинг харобалари Тошқўрғон ш. (Шим. Афғонистон)нинг шим.ғарбий тарафида бўлган. 7-а.да хитой сайёхи Сюань Цзан Тохаристондаги Хулин ёки Хуенмо мулкини қайд этиб ўтган. У ерда 10 та будда монастири ва 500 га яқин роҳиб бўлган. X. шаҳри 706 й. араблар томонидан босиб олиниб, вайрон этилган, лекин тез орада қайта тикланган. 737 й. Х.да арабларнинг қўрикчилари жойлашган. 9-а.да шаҳарда жоме масжиди бўлган; арабларнинг аздий, бакр, тамим ва қайс қабилалари яшаган. 10-а.да X. кичик шаҳар бўлсада, кўплаб қишлоклари ва экинзорлари бўлган кенг рустоққа эга эди. Маҳмуд ибн Валинянг ёзишича, Х.нинг ҳавоси тоза бўлиб, эртаю кеч тинмайдиган шамол эсган, уни «X. шамоли» деб аташган. 10-а.да X. дарёсидан шаҳар атрофини суғориш учун каналлар чиқарилган. 15-а.да темурийлар даврида Х.нинг пул зарб этиладиган ўз зарбхонаси бўлган. 17-а.да X. Балх вилоятининг энг асосий шаҳарларидан ҳисобланган. 18-а.да Х.нинг жан.шарқида Тошқўрғон ш.га асос солинган, у Ҳиндистондан Бухорога келадиган савдо йўлида муҳим аҳамиятга эга бўлган. Кейинчалик X. астасекин таназзулга учраб, 19-а.нинг 2-ярмида ташландиқ ҳолга келган.
Ад.: Камалиддинов Ш.С., Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв., Т., 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.