Xulq

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 267–268-b. — ziyouz.com

Xulq XULQ, xulq-atvor — axloqşunoslik tuşunçalaridan biri. Insonning fe'latvori bilan boğliq axloqiy hodisa bölib, kişi fe'lining axloqiylik doirasida namoyon bölişi tuşuniladi. Insonning axloqiylik doirasidagi xattiharakatlari X.dan taşqari odob va axloqkp öz içiga oladi. Odob inson haqida yoqimli taassurot uyğotadigan, lekin oila, jamoa, jamiyat va insoniyat hayotida özgariş yasaydigan darajada ahamiyat kasb etmaydigan xattiharakatlardan iborat bölsa, axloq — muayyan jamiyat, zamon, insoniyat tarixi uçun ta'sir eta oladigan turli xattiharakatlar majmui, insoniy kamolot darajasini belgilovçi ma'naviy hodisa. X. qamrovlilik jihatidan ana şu ikki hodisa örtasidagi xususiyatlarga ega; u odobdan keng, axloqdan tor ma'noga ega bölib, axloq singari jamiyat, zamon, tarix miqyosidagi voqelikka ta'sir körsata olmaydi. Lekin, oila, mehnat jamoasi, mahallaköy doirasida sezilarli darajada közga taşlanadi. Axloq özini ezgulik va yovuzlik, adolat, insonparvarlik, fidoyilik singari ijtimoiylaşgan tuşunçalar va tamoyillarda namoyon qilsa, X. yaxşilik va yomonlik, burç, jumardlik, mehmondöstlik kabi tuşunçalarda aks etadi, odob esa kamtarlik, insoflilik, bosiqlik, halollik, rostgöylik va b. axloqiy meyorlarda ifodalanadi. Şarq falsafasi va axloq ilmida mazkur uç axloqiy hodisa, juda qat'iy çegaralangan bölmasada, bir-biridan farkdi tarzda olib qaralgan. Yevropada esa X. bilan axloq köp hollarda aynanlaştiriladi yoki ular bir-biriga sinonim tuşunçalar sifatida talqin etiladi.

X. öziça, «sof» olinganda mavhum axloqiy hodisa, u inson xattiharakatlarida aniqlik kasb etadi; ijobiy xattiharakatlarda namoyon bölişi — xuşxulqlilik, salbiy a'mollardagi körinişi — badxulqlilik deb ataladi. Xuşxulq inson muloyim, şirinsuxan, mexribonlik bilan munosabatda bölsa, badxulq odam qöpol, oğzi şaloq, bemehr va h.k. böladi.

Abdulla Şer.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХУЛҚ, хулқ-атвор — ахлоқшунослик тушунчаларидан бири. Инсоннинг феълатвори билан боғлиқ ахлоқий ҳодиса бўлиб, киши феълининг ахлоқийлик доирасида намоён бўлиши тушунилади. Инсоннинг ахлоқийлик доирасидаги хаттиҳаракатлари Х.дан ташқари одоб ва ахлоқкп ўз ичига олади. Одоб инсон ҳақида ёқимли таассурот уйғотадиган, лекин оила, жамоа, жамият ва инсоният ҳаётида ўзгариш ясайдиган даражада аҳамият касб этмайдиган хаттиҳаракатлардан иборат бўлса, ахлоқ — муайян жамият, замон, инсоният тарихи учун таъсир эта оладиган турли хаттиҳаракатлар мажмуи, инсоний камолот даражасини белгиловчи маънавий ҳодиса. X. қамровлилик жиҳатидан ана шу икки ҳодиса ўртасидаги хусусиятларга эга; у одобдан кенг, ахлоқдан тор маънога эга бўлиб, ахлоқ сингари жамият, замон, тарих миқёсидаги воқеликка таъсир кўрсата олмайди. Лекин, оила, меҳнат жамоаси, маҳаллакўй доирасида сезиларли даражада кўзга ташланади. Ахлоқ ўзини эзгулик ва ёвузлик, адолат, инсонпарварлик, фидойилик сингари ижтимоийлашган тушунчалар ва тамойилларда намоён қилса, X. яхшилик ва ёмонлик, бурч, жумардлик, меҳмондўстлик каби тушунчаларда акс этади, одоб эса камтарлик, инсофлилик, босиқлик, ҳалоллик, ростгўйлик ва б. ахлоқий меъёрларда ифодаланади. Шарқ фалсафаси ва ахлоқ илмида мазкур уч ахлоқий ҳодиса, жуда қатъий чегараланган бўлмасада, бир-биридан фаркди тарзда олиб қаралган. Европада эса X. билан ахлоқ кўп ҳолларда айнанлаштирилади ёки улар бир-бирига синоним тушунчалар сифатида талқин этилади.

X. ўзича, «соф» олинганда мавҳум ахлоқий ҳодиса, у инсон хаттиҳаракатларида аниқлик касб этади; ижобий хаттиҳаракатларда намоён бўлиши — хушхулқлилик, салбий аъмоллардаги кўриниши — бадхулқлилик деб аталади. Хушхулқ инсон мулойим, ширинсухан, мехрибонлик билан муносабатда бўлса, бадхулқ одам қўпол, оғзи шалоқ, бемеҳр ва ҳ.к. бўлади.

Абдулла Шер.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.