Xumdon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 268-b. — ziyouz.com
Xumdon — ğişt, sopol, koşin, çinni va b. buyumlar yuqori trada pişiriladigan qurilma yoki inşoot. Pişiriladigan mahsulot turiga qarab har xil kattakiçiklikda yasaladi. Içi dumaloq yoki törtburçak şaklida bölib, loy, guvala, pişiq ğiştdan quriladi. Kdsimgi X. 2 qism: pastki qism (ötxona yoki otaşxona) va ustki (mahsulotlar joylanadigan) qismdan iborat. Ularning orasini ğişt bilan urib, örtasidan kiçkina teşik qoldiriladi (urilgan qavat araq, uning teşigi araq oğzi deb yuritiladi). Araqning 4 burçagidan bittadan kiçkina möri çiqariladi, 4 yoni va tepasi ğişt yoki guvala bilan urilib, uyça (xumdon) yasaladi. X. tepasida «tana oğiz» deb ataladigan teşik qöyiladi. Teşik orqali xom mahsulotlar terib bölingaç, X.ning oğzi berkitilib, öt (ötin yoki kömir, hozirgi paytda gaz) yoqiladi. Bu jarayon mahsulotning köpozligiga qarab, 6 soatdan 12 soatgaça davom etişi mumkin. Ötni oldin past yoqib, söngra astasekin balandlatiladi. Mahsulot pişgaç, ötxonaning tepa oğzi berkitilib, havo kirib turişi uçun kiçkina tuynuk qoldiriladi. Mahsulot X. içida 1—2 kun saqlab sovitiladi, söngra olinadi. Ğişt X.lari boşqa X.larga nisbatan kattaroq böladi. Hozir yangi texnika uskunalari bilan jihozlangan (gazlaştirilgan, elektrlaştirilgan) X.lardan foydalaniladi. Qişloq joylarda (qisman şaharlarda ham) ötin yoqib işlatiladigan X.lar hozir ham bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУМДОН — ғишт, сопол, кошин, чинни ва б. буюмлар юқори трада пишириладиган қурилма ёки иншоот. Пишириладиган маҳсулот турига қараб ҳар хил каттакичикликда ясалади. Ичи думалоқ ёки тўртбурчак шаклида бўлиб, лой, гувала, пишиқ ғиштдан қурилади. Кдцимги X. 2 қисм: пастки қисм (ўтхона ёки оташхона) ва устки (маҳсулотлар жойланадиган) қисмдан иборат. Уларнинг орасини ғишт билан уриб, ўртасидан кичкина тешик қолдирилади (урилган қават арақ, унинг тешиги арақ оғзи деб юритилади). Арақнинг 4 бурчагидан биттадан кичкина мўри чиқарилади, 4 ёни ва тепаси ғишт ёки гувала билан урилиб, уйча (хумдон) ясалади. X. тепасида «тана оғиз» деб аталадиган тешик қўйилади. Тешик орқали хом маҳсулотлар териб бўлингач, Х.нинг оғзи беркитилиб, ўт (ўтин ёки кўмир, ҳозирги пайтда газ) ёқилади. Бу жараён маҳсулотнинг кўпозлигига қараб, 6 соатдан 12 соатгача давом этиши мумкин. Ўтни олдин паст ёқиб, сўнгра астасекин баландлатилади. Маҳсулот пишгач, ўтхонанинг тепа оғзи беркитилиб, ҳаво кириб туриши учун кичкина туйнук қолдирилади. Маҳсулот X. ичида 1—2 кун сақлаб совитилади, сўнгра олинади. Ғишт Х.лари бошқа Х.ларга нисбатан каттароқ бўлади. Ҳозир янги техника ускуналари билан жиҳозланган (газлаштирилган, электрлаштирилган) Х.лардан фойдаланилади. Қишлоқ жойларда (қисман шаҳарларда ҳам) ўтин ёқиб ишлатиладиган Х.лар ҳозир ҳам бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.