Xumkalla qönğizlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 268–269-b. — ziyouz.com
Xumkalla qönğizlar XUMKALLA QÖNĞIZLAR, yer kavlagiç qönğizlar (Lethrus apterus) — plastinka möylovlilar oilasiga mansub qönğizlar. X.q. tanasi qisqa va yöğon (8— 18 mm); boşi va oldkökrak yirik, qorni va kökragining keyingi ikki segmenta nomutanosib tarzda kiçik (nomi şundan). Ustqanot çokidan qöşilib ösgan, qanoti yöq. Yuqori jağlar, ayniqsa, erkagida kuçli rivojlangan bölib, turtib çiqqan. Qönğizlari qişlaydi. Erta bahorda (apr.) qöriq, taşlandiq, partov va b. yerlarda şoxobçali uzun in yasaydi. Urğoçisi şu in tarmoqçalari çetiga çuqurçalar yasab, bittadan tuxum qöyadi, ustini liçinkalar oziqlanişi uçun ösimlik poyasi, bargi, şoxçalar bilan yopadi. Urğoçisi hammasi bölib 8—11 ta tuxum qöygaç, in yöllarini tuproq bilan bekitib qöyadi. X.q. Örta Osiyoda keng tarqalgan. Qönğizi lalmi yerlar hamda çölga yondoş dalalardagi, ayniqsa, yangi özlaştirilgan joylardagi ekinlarga katta zarar yetkazadi. X.q. turli ekinlarni, köproq buğdoy, arpani, şuningdek, qisman beda va ğözani şikastlaydi. Kuraş çoralari: X.q. köpayişi uçun qulay qöriq va partov yerlarni özlaştiriş; himoya yoki tutqiç ariqçalar qaziş. Ekin dalalari çeti hamda unga yondoş yerlardagi ösimliklarga xlorofosning 80%li texnik eritmasini va höllanuvçi kukunini (0,75—2 kg/ga) sepiş.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУМКАЛЛА ҚЎНҒИЗЛАР, ер кавлагич қўнғизлар (Lethrus apterus) — пластинка мўйловлилар оиласига мансуб қўнғизлар. Х.қ. танаси қисқа ва йўғон (8— 18 мм); боши ва олдкўкрак йирик, қорни ва кўкрагининг кейинги икки сегмента номутаносиб тарзда кичик (номи шундан). Устқанот чокидан қўшилиб ўсган, қаноти йўқ. Юқори жағлар, айниқса, эркагида кучли ривожланган бўлиб, туртиб чиққан. Қўнғизлари қишлайди. Эрта баҳорда (апр.) қўриқ, ташландиқ, партов ва б. ерларда шохобчали узун ин ясайди. Урғочиси шу ин тармоқчалари четига чуқурчалар ясаб, биттадан тухум қўяди, устини личинкалар озиқланиши учун ўсимлик пояси, барги, шохчалар билан ёпади. Урғочиси ҳаммаси бўлиб 8—11 та тухум қўйгач, ин йўлларини тупроқ билан бекитиб қўяди. Х.қ. Ўрта Осиёда кенг тарқалган. Қўнғизи лалми ерлар ҳамда чўлга ёндош далалардаги, айниқса, янги ўзлаштирилган жойлардаги экинларга катта зарар етказади. Х.қ. турли экинларни, кўпроқ буғдой, арпани, шунингдек, қисман беда ва ғўзани шикастлайди. Кураш чоралари: Х.қ. кўпайиши учун қулай қўриқ ва партов ерларни ўзлаштириш; ҳимоя ёки тутқич ариқчалар қазиш. Экин далалари чети ҳамда унга ёндош ерлардаги ўсимликларга хлорофоснинг 80%ли техник эритмасини ва ҳўлланувчи кукунини (0,75—2 кг/га) сепиш.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.