Xun

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 269–270-b. — ziyouz.com

Xun (fors. — qon) — qonli öç, qarindoşuruğning hayoti, nomusori, şa'ni va mulkini himoya qilişdagi qad. odatlardan biri. Ibtidoiy jamoa davrida paydo bölgan. Ba'zi uruğlarda fatsat qotilni öldiriş bilan X. olinsa, ayrim hollarda uning uruğiga tegişli biror yaqin qarindoşini mahv qiliş bilan kifoyalangan. Davlat barpo bölgan yangi jamoada bu odatga bir oz çek qöyilgan. Qasoskorlar bilan javobgarlar doirasi birmunça qisqartirilgan, keltirilgan zarar miqsori, qasos olingan obyektning jinsi, yoşi, jamiyatda tutgan örni e'tiborga olingan. Keyinçalik X. oliş yetkazilgan zararni modsiy tölov bilan qoplaş tizimi bilan ham almaşa boşlagan.

Etnografik tadqiqotlarga köra, 19-a. ning oxiri — 20-a.ning boşlarida hoz. Özbekiston hududida uruğçilik qoldiği bölmiş qon uçun tovon — X. oliş odati saqlanib kelgan. Qotil «xundor» deb atalgan. Marhumning qarindoşlari «xun sörovçilar», «öç oluvçilar» hisoblangan. Qotillik sodir bölgaç, jabrlanuvçi tomon mahalliy hukumat — qozilarga murojaat qilgan. Qozi tomonlarning özaro munosabatlarini şariat asosida aniqlagan. Qasddan öddirilgan yaqin qarindoş uçun X. olişga şariat ijozat bergan («qonga qon — jonga jon»). X. faqat haqiqiy qotildan olingan. Şuningdek, şariat qotillik va mayib qilganlik uçun X. örniga keltirilgan zararni qoplaş maqsadida uni moddiy mablağ bilan almaştirişga imkon bergan. Mac, öldirilgan odamning qoni uçun tovon puli tölangan.

Tovon hajmi marhumning mehnat qobiliyati, jamoadagi örniga boğliq bölgan. Mas, katta yoşli erkakning X.i ayol X.idan va ayol X.i qiznikidan qimmatroq bölgan. Mabodo marhumning oilasi boquvçisiz qolsa, qotil butun umri davomida yordam berişi şart bölgan. Ayrim xalqlarda katta tovonlar tölaş uçun qarindoşuruğlardan mablağ töplangan. Tovon tölab bölingaç, tomonlar yaraşişgan va ular örtasida özaro munosabatlar davom ettirilgan. Jahondagi köp mamlakatlarda hoz. X. oliş taqiqlangan.

Ad.: Böriyev O.vab., Özbek oilasi tarixidan, T., 1995.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХУН (форс. — қон) — қонли ўч, қариндошуруғнинг ҳаёти, номусори, шаъни ва мулкини ҳимоя қилишдаги қад. одатлардан бири. Ибтидоий жамоа даврида пайдо бўлган. Баъзи уруғларда фацат қотилни ўлдириш билан X. олинса, айрим ҳолларда унинг уруғига тегишли бирор яқин қариндошини маҳв қилиш билан кифояланган. Давлат барпо бўлган янги жамоада бу одатга бир оз чек қўйилган. Қасоскорлар билан жавобгарлар доираси бирмунча қисқартирилган, келтирилган зарар миқцори, қасос олинган объектнинг жинси, ёши, жамиятда тутган ўрни эътиборга олинган. Кейинчалик X. олиш етказилган зарарни модций тўлов билан қоплаш тизими билан ҳам алмаша бошлаган.

Этнографик тадқиқотларга кўра, 19-а. нинг охири — 20-а.нинг бошларида ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида уруғчилик қолдиғи бўлмиш қон учун товон — X. олиш одати сақланиб келган. Қотил «хундор» деб аталган. Марҳумнинг қариндошлари «хун сўровчилар», «ўч олувчилар» ҳисобланган. Қотиллик содир бўлгач, жабрланувчи томон маҳаллий ҳукумат — қозиларга мурожаат қилган. Қози томонларнинг ўзаро муносабатларини шариат асосида аниқлаган. Қасддан ўддирилган яқин қариндош учун X. олишга шариат ижозат берган («қонга қон — жонга жон»). X. фақат ҳақиқий қотилдан олинган. Шунингдек, шариат қотиллик ва майиб қилганлик учун X. ўрнига келтирилган зарарни қоплаш мақсадида уни моддий маблағ билан алмаштиришга имкон берган. Mac, ўлдирилган одамнинг қони учун товон пули тўланган.

Товон ҳажми марҳумнинг меҳнат қобилияти, жамоадаги ўрнига боғлиқ бўлган. Мас, катта ёшли эркакнинг Х.и аёл Х.идан ва аёл Х.и қизникидан қимматроқ бўлган. Мабодо марҳумнинг оиласи боқувчисиз қолса, қотил бутун умри давомида ёрдам бериши шарт бўлган. Айрим халқларда катта товонлар тўлаш учун қариндошуруғлардан маблағ тўпланган. Товон тўлаб бўлингач, томонлар ярашишган ва улар ўртасида ўзаро муносабатлар давом эттирилган. Жаҳондаги кўп мамлакатларда ҳоз. X. олиш тақиқланган.

Ад.: Бўриев О.ваб., Ўзбек оиласи тарихидан, Т., 1995.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.