Xurmo

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 271–272-b. — ziyouz.com

Xurmo (Diospyros) — xurmodoşlar oilasiga mansub subtropik daraxt yoki butalar turkumi, ekiladigan meva daraxti. Tropik va subtropik mintaqalarda 500 ga yaqin turi uçraydi. Xitoy, Yaponiya, Örta dengiz böyi mamlakatlari, Avstraliya, AQŞ, Kavkaz, Örta Osiyoda ekiladi. Mevasi uçun, asosan, şarq X., sovuqqa çidamli virginiya X.si (D. virginiana), şuningdek, Kavkaz X.si (D. lotus) östiriladi. Özbekistonda ekiladigan şarq X.si (D. kaki Tpip.)ning vatani — Xitoy. Daraxti 8—12 m, çiroyli, şoxşabbasi dumaloq yoki piramidasimon. 100 —400 yil, ba'zan undan ham köproq yaşaydi, lekin 50— 60 yilgaça yaxşi meva beradi. X. —15, —20° gaça sovuqqa çidaydi, yoruğsevar ösimlik. Bargi yirik tuxumsimon, usti töq yaşil, orqasi tukli, ketmaket joylaşgan, tökiliş oldidan qizğiş rangga kiradi.

Guli bir, ba'zan ikki jinsli. Apr. — mayda gullaydi, okt. —noyab.da pişadi. Mevasi turli şakdda (500 g gaça). X. tarkibida qand, S vitamini, protein, temir tuzlari, oqsil, oşlovçi moddalar va b. bor. Mevasi 2 —3 oy sakdanadi, yangiligida hamda quritilgan holda iste'mol kilinadi, qandolatçilik sanoatida işlatiladi, likyor, vino, jem tayyorlanadi. X., asosan, payvandlaş yöli bilan köpaytiriladi. Köçati kuzda yoki bahorda 8x6 va 6x6 m sxemada ekiladi. Kumli, şağalli şör yerlarni yoktirmaydi. 3—4yili hosilga kiradi, 10—12 yoşida töliq hosil bera boşlaydi. Bir tup daraxti 250 kg gaça hosil beradi. Ösuv davrida yer şaroitiga qarab 10 —12 marta sugoriladi; öğitlanadi, atrofi yumşatib turiladi. X.NING Özbekistonda tarkalgan va Surxondaryo, şuningdek, Navoiy, Namangan, Samarqand viloyatlari uçun rnlaştirilgan asosiy navlari — Vaxş, Xiakume, Zendjimaru, Tojikiston, va b.

Ad.: Kulkov O. P., Muxamedzyanov Ş. 3., Özbekistonning subtropik ösimliklari,T., 1968; Jivotinskaya S., Vostoçnaya xurma v Uzbekistane, T., 1989.

Rixsivoy Jörayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХУРМО (Diospyros) — хурмодошлар оиласига мансуб субтропик дарахт ёки буталар туркуми, экиладиган мева дарахти. Тропик ва субтропик минтақаларда 500 га яқин тури учрайди. Хитой, Япония, Ўрта денгиз бўйи мамлакатлари, Австралия, АҚШ, Кавказ, Ўрта Осиёда экилади. Меваси учун, асосан, шарқ X., совуққа чидамли виргиния Х.си (D. virginiana), шунингдек, Кавказ Х.си (D. lotus) ўстирилади. Ўзбекистонда экиладиган шарқ Х.си (D. kaki ТпипЬ.)нинг ватани — Хитой. Дарахти 8—12 м, чиройли, шохшаббаси думалоқ ёки пирамидасимон. 100 —400 йил, баъзан ундан ҳам кўпроқ яшайди, лекин 50— 60 йилгача яхши мева беради. X. —15, —20° гача совуққа чидайди, ёруғсевар ўсимлик. Барги йирик тухумсимон, усти тўқ яшил, орқаси тукли, кетмакет жойлашган, тўкилиш олдидан қизғиш рангга киради.

Гули бир, баъзан икки жинсли. Апр. — майда гуллайди, окт. —нояб.да пишади. Меваси турли шакдда (500 г гача). X. таркибида қанд, С витамини, протеин, темир тузлари, оқсил, ошловчи моддалар ва б. бор. Меваси 2 —3 ой сакданади, янгилигида ҳамда қуритилган ҳолда истеъмол килинади, қандолатчилик саноатида ишлатилади, ликёр, вино, жем тайёрланади. X., асосан, пайвандлаш йўли билан кўпайтирилади. Кўчати кузда ёки баҳорда 8x6 ва 6x6 м схемада экилади. Кумли, шағалли шўр ерларни ёктирмайди. 3—4йили ҳосилга киради, 10—12 ёшида тўлиқ ҳосил бера бошлайди. Бир туп дарахти 250 кг гача ҳосил беради. Ўсув даврида ер шароитига қараб 10 —12 марта сугорилади; ўғитланади, атрофи юмшатиб турилади. Х.НИНГ Ўзбекистонда таркалган ва Сурхондарё, шунингдек, Навоий, Наманган, Самарқанд вилоятлари учун рнлаштирилган асосий навлари — Вахш, Хиакуме, Зенджимару, Тожикистон, ва б.

Ад.: Кульков О. П., Мухамедзянов Ш. 3., Ўзбекистоннинг субтропик ўсимликлари,Т., 1968; Животинская С., Восточная хурма в Узбекистане, Т., 1989.

Рихсивой Жўраев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.