Xuroson
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 272–273-b. — ziyouz.com
Xuroson (fors. — kun çiqiş, şarq) — Eronning şim.şarqiy qismidagi tarixiy viloyat. Parfiya podşoliginint markazi (mil. av. 250 — mil. 224). X. nomi sosoniylar davridan ma'lum. X. 3-a.dan 18-a. örtalarigaça hoz. Eronning şim.şarqiy qismi, Marv vohasi, hoz. Turkmanistonning jan. qismi va Afğonistonning şim. va şim.ğarbini öz içiga olgan. Maşhad, Nişopur, Marv, Balx, Hirot, Tuye, Saraxs, Obivard, Niso, Sabzavor X.ning muhim şaharlari bölgan. 7-a. örtalarida uni arablar egallagan. Arab xalifaligi tanazzulga uçragaç, X. Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar, Ğaznaviylar, Saljuqiylar, Xorazmşohlar, Hulokuiylar, Kurtlar davlati tarkibiga kirgan (9 — 14-a.lar). 8-a.dan 13-a.ning 20-y.larigaça X. Yaqin va Örta Şarqda iqgisodiy jihatdan eng rivojlangan ölkalardan biri bölgan. U qöşni davlatlarga q.x. mahsulotlari, mevalar, ipak, jun, möyna çiqargan. Şuningdek, X.da kumuş, qörğoşin, mis va temir rudalari, oltin, oltingugurt, tötiyo, margimuş, marmar, malaxit va b. qazib çiqarilgan, töqimaçilik avj olgan. 1220 va 1223 y.larda X.ga möğullar hujum qilib, vayron etgan; aholisining köpçiligi qirib taşlangan. Şundan keyin X. avvalgi mavqeiga çiqa olmagan. 14-a. oxirida Amir Temur X.ni öz davlatiga qöşib olgan, keyinçalik Şayboniylar, 1510 —1736 y.lar Safaviylar davlatlariga tobe bölgan. Keyinçalik X.ning bir qismi (Hirot viloyati va Balx) Afgonistonga, bir qismi Eronga qöşilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУРОСОН (форс. — кун чиқиш, шарқ) — Эроннинг шим.шарқий қисмидаги тарихий вилоят. Парфия подшолигининт маркази (мил. ав. 250 — мил. 224). X. номи сосонийлар давридан маълум. X. 3-а.дан 18-а. ўрталаригача ҳоз. Эроннинг шим.шарқий қисми, Марв воҳаси, ҳоз. Туркманистоннинг жан. қисми ва Афғонистоннинг шим. ва шим.ғарбини ўз ичига олган. Машҳад, Нишопур, Марв, Балх, Ҳирот, Туе, Сарахс, Обивард, Нисо, Сабзавор Х.нинг муҳим шаҳарлари бўлган. 7-а. ўрталарида уни араблар эгаллаган. Араб халифалиги таназзулга учрагач, X. Тоҳирийлар, Саффорийлар, Сомонийлар, Ғазнавийлар, Салжуқийлар, Хоразмшоҳлар, Ҳулокуийлар, Куртлар давлати таркибига кирган (9 — 14-а.лар). 8-а.дан 13-а.нинг 20-й.ларигача X. Яқин ва Ўрта Шарқда иқгисодий жиҳатдан энг ривожланган ўлкалардан бири бўлган. У қўшни давлатларга қ.х. маҳсулотлари, мевалар, ипак, жун, мўйна чиқарган. Шунингдек, Х.да кумуш, қўрғошин, мис ва темир рудалари, олтин, олтингугурт, тўтиё, маргимуш, мармар, малахит ва б. қазиб чиқарилган, тўқимачилик авж олган. 1220 ва 1223 й.ларда Х.га мўғуллар ҳужум қилиб, вайрон этган; аҳолисининг кўпчилиги қириб ташланган. Шундан кейин X. аввалги мавқеига чиқа олмаган. 14-а. охирида Амир Темур Х.ни ўз давлатига қўшиб олган, кейинчалик Шайбонийлар, 1510 —1736 й.лар Сафавийлар давлатларига тобе бўлган. Кейинчалик Х.нинг бир қисми (Ҳирот вилояти ва Балх) Афгонистонга, бир қисми Эронга қўшилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.