Xusrav
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 276–277-b. — ziyouz.com
Xusrav — Şarqda an'anaviy badiiy obraz. X. dastlab 6-a.da pahdaviy tilida yaratilgan «Xusrav va Ridak» asarida uçraydi. Asar axloqiyta'limiy xarakterga ega bölib, unda musiqa, xattotlik, inşo, öq otiş, çovganbozlik, kuraş, şatranj va nard öyinlarini egallagan yoş yigitning hojasi Xusrav bilan savoljavoblari tasvirlangan. X.ning prototipi sosoniylar şahanşohi Xusrav II Parvizdir. X. Firdavsiy «Şohnoma»si qahramonlaridan biri hisoblanadi. Nizomiy Ganjaviyning «Xusrav va Şirin» dostonida u mukammal badiiy obraz darajasiga kötarilgan. Şundan söng bu obraz Yaqin va Örta Şarq hamda Hindiston xalqlarining oğzaki ijodi, yozma adabiyotidan keng örin olgan. Hatto X. Tabariy, Johiz, Bal'amiy, Saolibiy singari olimlar asarlarida ham ijobiy obraz sifatida tasvirlangan. Keyinçalik X. obrazi Xusrav Dehlaviyning «Xusrav va Şirin» (13-a.), Alişer Navoiyning «Farhod va Şirin» (15-a.), Hotifiyning «Xusrav va Şirin» (16- a.), Vahşiy Bafqiyning «Farhod va Şirin», (16-a.), Ruhilaminning «Xusrav va Şirin» (17-a.) singari asarlarida ham keng tasvirlangan.
Garçi Nizomiy X.ni haqiqiy oşiq sifatida tasvirlasada, undagi xudbinlik, maişatparastlik, davlatni boşqarişdagi özboşimçalikni qattiq qoralaydi. Navoiy X.ni boskinçi, zolim, xudbin şoh sifatida tasvirlagan va qoralagan. Xurşidning «Farhod va Şirin» (1948), Samad Vurğunning «Farhod va Şirin» (1942), Nozim Hikmatning «Işq qissasi» (1948), M. Tursunzoda va A. Dehotiylarning «Xusrav va Şirin» (1936), G. Ptitsinning «Xusrav va Şirin» (1939) dramalarida ham X. obrazi mavjud.
Ad.: Aliyev G. Yu ., Legenda o Xusrave i Şirin v literaturax narodov Vostoka, M., 1960.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУСРАВ — Шарқда анъанавий бадиий образ. X. дастлаб 6-а.да паҳдавий тилида яратилган «Хусрав ва Ридак» асарида учрайди. Асар ахлоқийтаълимий характерга эга бўлиб, унда мусиқа, хаттотлик, иншо, ўқ отиш, човганбозлик, кураш, шатранж ва нард ўйинларини эгаллаган ёш йигитнинг ҳожаси Хусрав билан саволжавоблари тасвирланган. Х.нинг прототипи сосонийлар шаҳаншоҳи Хусрав II Парвиздир. X. Фирдавсий «Шоҳнома»си қаҳрамонларидан бири ҳисобланади. Низомий Ганжавийнинг «Хусрав ва Ширин» достонида у мукаммал бадиий образ даражасига кўтарилган. Шундан сўнг бу образ Яқин ва Ўрта Шарқ ҳамда Ҳиндистон халқларининг оғзаки ижоди, ёзма адабиётидан кенг ўрин олган. Ҳатто X. Табарий, Жоҳиз, Балъамий, Саолибий сингари олимлар асарларида ҳам ижобий образ сифатида тасвирланган. Кейинчалик X. образи Хусрав Деҳлавийнинг «Хусрав ва Ширин» (13-а.), Алишер Навоийнинг «Фарҳод ва Ширин» (15-а.), Ҳотифийнинг «Хусрав ва Ширин» (16- а.), Ваҳший Бафқийнинг «Фарҳод ва Ширин», (16-а.), Руҳиламиннинг «Хусрав ва Ширин» (17-а.) сингари асарларида ҳам кенг тасвирланган.
Гарчи Низомий Х.ни ҳақиқий ошиқ сифатида тасвирласада, ундаги худбинлик, маишатпарастлик, давлатни бошқаришдаги ўзбошимчаликни қаттиқ қоралайди. Навоий Х.ни боскинчи, золим, худбин шоҳ сифатида тасвирлаган ва қоралаган. Хуршиднинг «Фарҳод ва Ширин» (1948), Самад Вурғуннинг «Фарҳод ва Ширин» (1942), Нозим Ҳикматнинг «Ишқ қиссаси» (1948), М. Турсунзода ва А. Деҳотийларнинг «Хусрав ва Ширин» (1936), Г. Птициннинг «Хусрав ва Ширин» (1939) драмаларида ҳам X. образи мавжуд.
Ад.: Алиев Г. Ю ., Легенда о Хусраве и Ширин в литературах народов Востока, М., 1960.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.