Xusrav Dehlaviy

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 277–279-b. — ziyouz.com

Xusrav Dehlaviy (taxallusi; töla nomi Yaminiddin Abdulhasan) (1253, Patyoli — 1325.27.9 Dexdi) — forstojik şoiri, adabiyotşunos, bastakor. X.D.ning otasi Sayfuddin Maxmud keş (şahrisabz)lik bölib, möğullar istilosi vaktida turkiy sulolalar hukmronlik qilayotgan Hindistonga köçgan. Dehli sultoni Şamsuddin Eltutmiş (1211— 36) unga amirlik unvonini bergan. Sayfuddin Maxmud möğullarga qarşi jangda halok bölgaç (1261), yoş X.D.ni bobosi Imodulmulk öz tarbiyasiga olgan. Uning şaxs va şoir sifatida şakllanişida onasi Davlatnozbegimning ham xizmati katta. Xuşxat bölgani uçun xattot qiliş maqsadida otasi uni dastlab Qozi Sa'duddin Muhammad ixtiyoriga bergan. Lekin bolaning şe'r yozişga mayli kuçli ekanini körgan ustozi va bobosi uni şoir Hoja Aziziddin tarbiyasiga topşirganlar. Yoşligidan alohida qobiliyati bilan ajralib turgan X.D. öşa zamonning asosiy fanlari böyiça keng va çuqur bilim olib, turk, fors, arab va hind tillarini mukammal özlaştirgan. Şoir, olim, bastakor sifatida tanilgan X.D. saroy xizmatiga jalb qilingan. Uç sulolaga mansub 7 sulton saroyida xizmatda bölgan X.D. öşa davr an'analariga köra, öz asarlarini ana şu sultonlarga bağişlagan. X.D. umrining oxirida saroy xizmatini tark etib, çiştiya tariqatining maşhur şayxi Nizomiddin Avliyoga murid tuşgan, tariqat bosqiçlarini bosib ötib, valiulloh maqomiga erişgan. Şohona Xusrav ismidan voz keçib, faqirona Muhammad Kosales nomini olgan. Navoiy «Nasoyim ulmuhabbat» tazkirasida uni avliyolar qatorida zikr etgan. X.D. Dehlida Nizomiddin Avliyoning oyoq tomoniga dafn etilgan.

Ilk asarlarini «Sultoniy» taxallusida yozgan. Dexlida yaşagani uçun keyin Dehlaviy taxallusini olgan. U Şarq adabiyotining deyarli barça janrlarida ijod qilib, forsiy şe'riyatni yangi taraqqiyot bosqiçiga olib çiqqan. U nafaqat şe'riy, balki nasriy asarlar ham yozgan. Özining aytişiça, merosi 500 ming baytga yaqin bölgan. Jomiy uning 99 ta kitob yozganini aytadi, ba'zi tazkiranavislar şoirni 199 kitob muallifi deb yozadilar. Badiuzzamon Xurosoniyning yozişiça, «Şoirlardan heç biri özidan keyin Amir Xusravçalik köp şe'r qoldirmagan. U forsiydan taşqari, urdu, hind va arab tillarida ham asarlar yozgan».

Hayoti davomida yozgan şe'riy merosini umr fasllariga moslab, 5 devon tartib bergan şoir Şarq adabiyotida devon tuziş an'anasini boşlab bergan. Keyinçalik Jomiy va Navoiy uşbu an'anani davom ettirib, devonlarini şu tartibda tuzganlar. Bu devonlar «Tuhfat ussiğar» («Yoşlik tuhfasi», 1272), «Vasat ulhayot» («Umr örtasi», 1284), «Ğurrat ulkamol» («Kamolot ibtidosi», 1293), «Baqiyai naqiya» («Saralarning sarasi», 1316), «Nihoyat ulkamol» («Kamolot nihoyasi» 1325) deb atalib, umumiy hajmi 32645 bayt. Şoirning 2000 dan ortiq ğazal, 300 atrofidagi qasida, 20 ga yaqin masnaviy, 1200 dan ziyod ruboiy, 500 taça qit'a va b. janrlardagi asarlari uşbu devonlardan örin olgan.

Nizomiy Ganjaviy «Xamsa»siga javob yoziş bilan xamsanavislik an'anasini boşlab bergan. Uning 1299—1302 y.larda yozilib, Alouddin Xiljiyga bağişlangan «Xamsa»si quyidagi dostonlarni öz içiga oladi: «Matla' ul anvor» («Nurlarning çiqiş joyi»), «Şirin va Xusrav», «Majnun va Layli», «Oinai Iskandariy» («Iskandar oyinasi»), «Haşt bihişt» («Sakkiz jannat»). U Nizomiy dostonlarining şakli va syujeti, obrazlar silsilasini saqlagan holda, ularni öziga xos talqin etgan va yangi mazmun bilan boyitgan. Nizomiy dostonlari .şoir dunyoqaraşining kengligi va bilimining teranligini namoyiş etsa, X.D. «Xamsa»si ruhiyat teranligi va qalb boyligiga ega. X.D. «Xamsa»si özidan keyingi şoirlarga kuçli ta'sir körsatgan.

Bundan taşqari, u «Qiron ussa'dayn» («Ikki saodatli sayyoraning uçraşuvi», 1289), «Miftoh ulfutuh» («Ğalabalar kaliti», 1291), «Duvalroniy va Xizrxon» (1316), «Nöx sipehr» («Töqqiz falak», 1318), «Töğluqnoma» dostonlarini ham yozgan. 5 risoladan iborat «E'jozi Xusraviy» («Xusrav mö'jizasi», 1319) nasriy asari esa adabiyot nazariyasi masalalaridan bahs etadi. Uning «Manoqibi Hind» («Hind manoqibi») va «Tarixi Dehli» («Dehli tarixi») kabi tarixiy asarlar yozganligi haqida ma'lumotlar bölsada, ular hozirça topilgan emas. Musiqaga bağişlab yozgan risolasi ham bizgaça yetib kelmagan. Köplab kuylarni unga nisbat beradilar.

X.D. öz asarlarida barça zamonlar uçun muhim bölgan köplab ijtimoiyaxloqiy masalalarni badiiy talqin qilgan. Odil podşo orzusi, davlat mustahkamligi va mamlakat farovonligi, raiyat tinçligi, ma'rifat tantanasi, komil inson muammosi kabi ğoyalar şoir asarlarining asosiy mazmunmohiyatini taşkil etadi. Badiiy sözning qudratini namoyon qilgan asarlari ijod ahli uçun mahorat maktabi hisoblanadi.

X.D. rangbarang mavzu va janrlardagi badiiy yuksak asarlari bilan Hindistondagi forsiyzabon adabiyotning tamal toşini qöygan. Uning ijodi tufayli Xuroson va Movarounnaxr söz san'atida mavjud bölgan barça janrlar Hindiston adabiyotiga kirib borgan.

Şoir asarlarining umuminsoniy ahamiyati hisobga olinib, YUNESKO qaroriga muvofiq, 1973 y. X.D.ning 700 y.ligi xalqaro miqyosda nişonlangan. Şoir asarlari özbek xalqi orasida ham keng tarqalgan, xususan, «Xamsa»si va devonlari qölyozmasi köplab köçirilgan. Navoiy öz «Xamsa»sini yaratişda Nizomiy bilan bir qatorda, X.D.dan ham kuçli ta'sirlangan, har bir dostoni muqaddimasida uni ustoz

lari qatorida ehtirom bilan tilga olib, ijodiga yuksak baho bergan. Falsafiytasavvufiy mavzudagi «Daryoi abror» («Pok kişilar daryosi») qasidasiga javoban «Tuhfat ulafkor» («Tafakkur tuhfasi») qasidasini yaratgan. Ogahiy «Haşt bihişt» dostonini nasrga ögirgan. Keyingi davrda şoir asarlarini Vasfiy, Çustiy, Ş. Şomuhamedov, J. Kamol, N. Muhammad, J. Suvonqulov tarjima qilgan. Şoir asarlaridan namunalar özbek tilida bir neça marta çop etilgan.

Ac: Hikmatlar, T., 1973; Injular ummoni, T., 1988; 333 ruboiy, T., 1991.

Ad.: Jomiy A., Bahoriston, T„ 1997; Samarqandiy D., Şoirlar böstoni, T., 1981;Homidiy H., Köhna Şarq darğalari, T., 1999.

Ergaş Oçilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХУСРАВ ДЕҲЛАВИЙ (тахаллуси; тўла номи Яминиддин Абдулҳасан) (1253, Патёли — 1325.27.9 Дехди) — форстожик шоири, адабиётшунос, бастакор. Х.Д.нинг отаси Сайфуддин Махмуд кеш (шаҳрисабз)лик бўлиб, мўғуллар истилоси вактида туркий сулолалар ҳукмронлик қилаётган Ҳиндистонга кўчган. Деҳли султони Шамсуддин Элтутмиш (1211— 36) унга амирлик унвонини берган. Сайфуддин Махмуд мўғулларга қарши жангда ҳалок бўлгач (1261), ёш Х.Д.ни бобоси Имодулмулк ўз тарбиясига олган. Унинг шахс ва шоир сифатида шаклланишида онаси Давлатнозбегимнинг ҳам хизмати катта. Хушхат бўлгани учун хаттот қилиш мақсадида отаси уни дастлаб Қози Саъдуддин Муҳаммад ихтиёрига берган. Лекин боланинг шеър ёзишга майли кучли эканини кўрган устози ва бобоси уни шоир Ҳожа Азизиддин тарбиясига топширганлар. Ёшлигидан алоҳида қобилияти билан ажралиб турган Х.Д. ўша замоннинг асосий фанлари бўйича кенг ва чуқур билим олиб, турк, форс, араб ва ҳинд тилларини мукаммал ўзлаштирган. Шоир, олим, бастакор сифатида танилган Х.Д. сарой хизматига жалб қилинган. Уч сулолага мансуб 7 султон саройида хизматда бўлган Х.Д. ўша давр анъаналарига кўра, ўз асарларини ана шу султонларга бағишлаган. Х.Д. умрининг охирида сарой хизматини тарк этиб, чиштия тариқатининг машҳур шайхи Низомиддин Авлиёга мурид тушган, тариқат босқичларини босиб ўтиб, валиуллоҳ мақомига эришган. Шоҳона Хусрав исмидан воз кечиб, фақирона Муҳаммад Косалес номини олган. Навоий «Насойим улмуҳаббат» тазкирасида уни авлиёлар қаторида зикр этган. Х.Д. Деҳлида Низомиддин Авлиёнинг оёқ томонига дафн этилган.

Илк асарларини «Султоний» тахаллусида ёзган. Дехлида яшагани учун кейин Деҳлавий тахаллусини олган. У Шарқ адабиётининг деярли барча жанрларида ижод қилиб, форсий шеъриятни янги тараққиёт босқичига олиб чиққан. У нафақат шеърий, балки насрий асарлар ҳам ёзган. Ўзининг айтишича, мероси 500 минг байтга яқин бўлган. Жомий унинг 99 та китоб ёзганини айтади, баъзи тазкиранавислар шоирни 199 китоб муаллифи деб ёзадилар. Бадиуззамон Хуросонийнинг ёзишича, «Шоирлардан ҳеч бири ўзидан кейин Амир Хусравчалик кўп шеър қолдирмаган. У форсийдан ташқари, урду, ҳинд ва араб тилларида ҳам асарлар ёзган».

Ҳаёти давомида ёзган шеърий меросини умр фаслларига мослаб, 5 девон тартиб берган шоир Шарқ адабиётида девон тузиш анъанасини бошлаб берган. Кейинчалик Жомий ва Навоий ушбу анъанани давом эттириб, девонларини шу тартибда тузганлар. Бу девонлар «Туҳфат уссиғар» («Ёшлик туҳфаси», 1272), «Васат улҳаёт» («Умр ўртаси», 1284), «Ғуррат улкамол» («Камолот ибтидоси», 1293), «Бақияи нақия» («Сараларнинг сараси», 1316), «Ниҳоят улкамол» («Камолот ниҳояси» 1325) деб аталиб, умумий ҳажми 32645 байт. Шоирнинг 2000 дан ортиқ ғазал, 300 атрофидаги қасида, 20 га яқин маснавий, 1200 дан зиёд рубоий, 500 тача қитъа ва б. жанрлардаги асарлари ушбу девонлардан ўрин олган.

Низомий Ганжавий «Хамса»сига жавоб ёзиш билан хамсанавислик анъанасини бошлаб берган. Унинг 1299—1302 й.ларда ёзилиб, Алоуддин Хилжийга бағишланган «Хамса»си қуйидаги достонларни ўз ичига олади: «Матлаъ ул анвор» («Нурларнинг чиқиш жойи»), «Ширин ва Хусрав», «Мажнун ва Лайли», «Оинаи Искандарий» («Искандар ойинаси»), «Ҳашт биҳишт» («Саккиз жаннат»). У Низомий достонларининг шакли ва сюжети, образлар силсиласини сақлаган ҳолда, уларни ўзига хос талқин этган ва янги мазмун билан бойитган. Низомий достонлари .шоир дунёқарашининг кенглиги ва билимининг теранлигини намойиш этса, Х.Д. «Хамса»си руҳият теранлиги ва қалб бойлигига эга. Х.Д. «Хамса»си ўзидан кейинги шоирларга кучли таъсир кўрсатган.

Бундан ташқари, у «Қирон уссаъдайн» («Икки саодатли сайёранинг учрашуви», 1289), «Мифтоҳ улфутуҳ» («Ғалабалар калити», 1291), «Дувалроний ва Хизрхон» (1316), «Нўх сипеҳр» («Тўққиз фалак», 1318), «Тўғлуқнома» достонларини ҳам ёзган. 5 рисоладан иборат «Эъжози Хусравий» («Хусрав мўъжизаси», 1319) насрий асари эса адабиёт назарияси масалаларидан баҳс этади. Унинг «Маноқиби Ҳинд» («Ҳинд маноқиби») ва «Тарихи Деҳли» («Деҳли тарихи») каби тарихий асарлар ёзганлиги ҳақида маълумотлар бўлсада, улар ҳозирча топилган эмас. Мусиқага бағишлаб ёзган рисоласи ҳам бизгача етиб келмаган. Кўплаб куйларни унга нисбат берадилар.

Х.Д. ўз асарларида барча замонлар учун муҳим бўлган кўплаб ижтимоийахлоқий масалаларни бадиий талқин қилган. Одил подшо орзуси, давлат мустаҳкамлиги ва мамлакат фаровонлиги, раият тинчлиги, маърифат тантанаси, комил инсон муаммоси каби ғоялар шоир асарларининг асосий мазмунмоҳиятини ташкил этади. Бадиий сўзнинг қудратини намоён қилган асарлари ижод аҳли учун маҳорат мактаби ҳисобланади.

Х.Д. рангбаранг мавзу ва жанрлардаги бадиий юксак асарлари билан Ҳиндистондаги форсийзабон адабиётнинг тамал тошини қўйган. Унинг ижоди туфайли Хуросон ва Мовароуннахр сўз санъатида мавжуд бўлган барча жанрлар Ҳиндистон адабиётига кириб борган.

Шоир асарларининг умуминсоний аҳамияти ҳисобга олиниб, ЮНЕСКО қарорига мувофиқ, 1973 й. Х.Д.нинг 700 й.лиги халқаро миқёсда нишонланган. Шоир асарлари ўзбек халқи орасида ҳам кенг тарқалган, хусусан, «Хамса»си ва девонлари қўлёзмаси кўплаб кўчирилган. Навоий ўз «Хамса»сини яратишда Низомий билан бир қаторда, Х.Д.дан ҳам кучли таъсирланган, ҳар бир достони муқаддимасида уни устоз

лари қаторида эҳтиром билан тилга олиб, ижодига юксак баҳо берган. Фалсафийтасаввуфий мавзудаги «Дарёи аброр» («Пок кишилар дарёси») қасидасига жавобан «Туҳфат улафкор» («Тафаккур туҳфаси») қасидасини яратган. Огаҳий «Ҳашт биҳишт» достонини насрга ўгирган. Кейинги даврда шоир асарларини Васфий, Чустий, Ш. Шомуҳамедов, Ж. Камол, Н. Муҳаммад, Ж. Сувонқулов таржима қилган. Шоир асарларидан намуналар ўзбек тилида бир неча марта чоп этилган.

Ac: Ҳикматлар, Т., 1973; Инжулар уммони, Т., 1988; 333 рубоий, Т., 1991.

Ад.: Жомий А., Баҳористон, Т„ 1997; Самарқандий Д., Шоирлар бўстони, Т., 1981;Ҳомидий Ҳ., Кўҳна Шарқ дарғалари, Т., 1999.

Эргаш Очилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.