Xususiy mulk
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 280–281-b. — ziyouz.com
Xususiy mulk - ayrim kişilar yoki xonadonlar ixtiyoridagi mulk; bozor iqtisodiyotidagi xilmaxil mulklar orasida yetakçi mulk şakli. X.m.ning obyekti moddiy va moliyaviy boyliklar, iş kuçi, intellektual mehnat mahsuli, yer, suv, yer osti boyliklari, korxonalar, xöjaliklar, aksiya va obligatsiyalar, pul mablağlari, transport vositalari, turar joy, iste'mol tovarlari, mehnat qobiliyati, işbilarmonlik mahorati, ilmiy kaşfiyotlar, texnikaviy ixtirolar, san'at va adabiyot asarlari va boşqalar bölişi mumkin. X.m. subyekti unga egalik qiluvçi kişilar, ayrim şaxslar va xonadon axli xisoblanadi.
X.m. mulkçilikning eng köhna şakli, bundan bir neça ming yillar oldin qabila, uruğaymoklarning jamoa mulkidan ösib çiqqan jamoa mulki ayrim kişilar qöliga ötib X.m.ga aylangan. X.m. an'anaviy va bozor tizimida asosiy mulk hisoblangan. Rejali iqgisodiy tizim xususiy mulkni yöqotib davlat mulkini örnatgan, iste'molga xizmat qiluvçi mulkni, jumladan uyrözgor buyumlari va tomorqa xöjaligini şaxsiy mulk, deb e'lon qilgan. Rejali tizimdan bozor iqgisodiyotiga qaytilgaç, X.m. yangidan tiklanadi. Bunga quyidagi yöl bilan erişiladi: 1) davlat mulki X.m.ga aylantiriladi; 2) uz mablaga xisobidan xususiy mulkni yaratişga ruxsat beriladi; 3) jamoa (kolxoz) mulkidan xususiy mulk ajralib çiqadi; 4) şaxsiy mulk xisoblangan tomorka va xonadon molmulkiga X.m. maqomi beriladi; 5) X.m. çet eldan kirib keladi, mavjud mulkçilik tizimiga qöşiladi.
Bozor iqtisodiyotiga xos mulkiy poliformizmni X.m. transformatsiyasi yuzaga keltiradi. X.m. öz sohiblari ixtiyori bilan birlaşganda jamoa mulki hosil böladi. X.m. milliylaştirilganda u davlat mulkiga aylanadi.
X.m. bozor iqtisodiyotining tayançi sifatida bir qator belgilar bilan tavsiflanadi: X.m. iqtisodiy resurslar, yaratilgan mahsulot va xizmatlarni, umuman boylikni yakka tartibda ayrim kişilar yoki oilalar tomonidan özlaştirilişini ta'minlaydi. X.m. sohiblari turli toifadagi kişilar, çunonçi tadbirkorlar, işçilar, xizmatçilar, dehqonlar, yer egalari va rantyelar bölişi mumkin. X.m. öz egasiga iqtisodiy hokimiyat beradi, ya'ni uni boşqariş funksiyasi bilan ta'minlaydi. Mulk obyektini mulqdorning özi yoki uning nomidan menejerlar boşqaradi. X.m. öz soxibiga naf keltirişi şart. X.m. öz soxibiga iqgasodiy mustaqillik beradi, ya'ni mulk soxibi uni uz bilganiça işlatadi. Mulk egasi muqobil iktisodiy tanlov qoidasiga binoan, nima iş qilişini belgilab oladi, u mulkini biznesga qöyadi, sotadi, garovga beradi yoki merosga qoldiradi.
X.m. iqtisodiy röyobga çiqişi — öz egasiga mulkiy daromad keltirişi yoki uning iste'mol ehtiyojini qondirişi kerak. Davlat qabul qilgan qonunlar va yozilmagan qoidalar, ya'ni şakllangan an'analar va mulkiy udumlar X.m.ga egalik qilişni, mulkiy huquqni ta'minlaydi. Özbekistonda X.m. daxlsizligi Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va mulk töğrisidagi qonunlarda e'tirof etilgan.
Özbekistonda X.m. davlat mulkini xususiylaştiriş, uni hosil etişga ruxsat berilişi natijasida yuzaga keldi va xususiy korxonalar, fermer va dehqon xöjaliklari, xususiy banklar, tomorqa, xonadondagi molmulk va pul jamğarmalari, qimmatli qoğozlar X.m. obyektiga aylandi.
X.m., uni iqtisodiy röyobga çiqariş usuli jihatidan 2 turga bölinadi; 1) ayrim kişilarga qaraşli bölgan tanho individual X.m. Bu mulkka egalik mulkdorning özining faoliyati orqali yuz beradi, yakka tartibda egasi tomonidan boşqariladi, u keltirgan daromad uluşlarga ajralmagan holda tölatökis egasiga tegadi; 2) korporativ, guruxiy X.m. Bu uluşbay, şerikçilikka asoslangan mulk bulib, aksiyadorlik jamiyatiga xos. Uning egalari aksiyadorlar hisoblanadi, ularning mulkiy uluşi qölidagi aksiyalar qiymati bilan ölçanadi. X.m.ning bu turida mulkning iqtisodiy röyobga çiqişi alohida emas, balki mulkdorlar guruhi doirasida yuz beradi. Bu mulkni aksiyadorlarning özlari emas, balki yollangan menejerlar boşqaradi, undan kelgan daromad aksiyadorlar urtasida uluşbayçilik qoidasiga binoan taqsimlanib dividend şakliga kiradi. Mayda X.m. individual bulsa, yirik X.m. korporativ X.m. tavsifiga ega.
X.m. amal qilişi jihatidan 2 xil böladi: birinçisi biznesga xizmat qiluvçi mulk bölib kapital sifatida harakatda böladi va egasiga fonda keltiradi; ikkinçisi iste'molga xizmat qiluvçi mulk bölib, xonadonda işlatiladi. Bu mulk iste'mol buyumlar va pul mablağidan iborat, xonadonning tirikçilik ehtiyojlarini qondiradi. X.m.ning iqtisodiyotdagi roli xususiy sektorning yalpi içki mahsulotdagi hissasi va xususiy molmulkning milliy boylikdagi hissasiga boğliq. X.m. davlat mulkini xususiylaştiriş va mulkdorlar topgan daromadning jamğarilib, mulk obyektini kengaytiriş yöli bilan köpayadi. X.m. bozor tizimida ustuvor bölsada, boşqa mulk şakllarini inkor etmaydi, ular bilan yonmayon amal qiladi, mulkiy poliformizm ta'minlanadi.
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУСУСИЙ МУЛК - айрим кишилар ёки хонадонлар ихтиёридаги мулк; бозор иқтисодиётидаги хилмахил мулклар орасида етакчи мулк шакли. Х.м.нинг объекти моддий ва молиявий бойликлар, иш кучи, интеллектуал меҳнат маҳсули, ер, сув, ер ости бойликлари, корхоналар, хўжаликлар, акция ва облигациялар, пул маблағлари, транспорт воситалари, турар жой, истеъмол товарлари, меҳнат қобилияти, ишбилармонлик маҳорати, илмий кашфиётлар, техникавий ихтиролар, санъат ва адабиёт асарлари ва бошқалар бўлиши мумкин. Х.м. субъекти унга эгалик қилувчи кишилар, айрим шахслар ва хонадон ахли хисобланади.
Х.м. мулкчиликнинг энг кўҳна шакли, бундан бир неча минг йиллар олдин қабила, уруғаймокларнинг жамоа мулкидан ўсиб чиққан жамоа мулки айрим кишилар қўлига ўтиб Х.м.га айланган. Х.м. анъанавий ва бозор тизимида асосий мулк ҳисобланган. Режали иқгисодий тизим хусусий мулкни йўқотиб давлат мулкини ўрнатган, истеъмолга хизмат қилувчи мулкни, жумладан уйрўзгор буюмлари ва томорқа хўжалигини шахсий мулк, деб эълон қилган. Режали тизимдан бозор иқгисодиётига қайтилгач, Х.м. янгидан тикланади. Бунга қуйидаги йўл билан эришилади: 1) давлат мулки Х.м.га айлантирилади; 2) уз маблага хисобидан хусусий мулкни яратишга рухсат берилади; 3) жамоа (колхоз) мулкидан хусусий мулк ажралиб чиқади; 4) шахсий мулк хисобланган томорка ва хонадон молмулкига Х.м. мақоми берилади; 5) Х.м. чет элдан кириб келади, мавжуд мулкчилик тизимига қўшилади.
Бозор иқтисодиётига хос мулкий полиформизмни Х.м. трансформацияси юзага келтиради. Х.м. ўз соҳиблари ихтиёри билан бирлашганда жамоа мулки ҳосил бўлади. Х.м. миллийлаштирилганда у давлат мулкига айланади.
Х.м. бозор иқтисодиётининг таянчи сифатида бир қатор белгилар билан тавсифланади: Х.м. иқтисодий ресурслар, яратилган маҳсулот ва хизматларни, умуман бойликни якка тартибда айрим кишилар ёки оилалар томонидан ўзлаштирилишини таъминлайди. Х.м. соҳиблари турли тоифадаги кишилар, чунончи тадбиркорлар, ишчилар, хизматчилар, деҳқонлар, ер эгалари ва рантьелар бўлиши мумкин. Х.м. ўз эгасига иқтисодий ҳокимият беради, яъни уни бошқариш функцияси билан таъминлайди. Мулк объектини мулқдорнинг ўзи ёки унинг номидан менежерлар бошқаради. Х.м. ўз сохибига наф келтириши шарт. Х.м. ўз сохибига иқгасодий мустақиллик беради, яъни мулк сохиби уни уз билганича ишлатади. Мулк эгаси муқобил иктисодий танлов қоидасига биноан, нима иш қилишини белгилаб олади, у мулкини бизнесга қўяди, сотади, гаровга беради ёки меросга қолдиради.
Х.м. иқтисодий рўёбга чиқиши — ўз эгасига мулкий даромад келтириши ёки унинг истеъмол эҳтиёжини қондириши керак. Давлат қабул қилган қонунлар ва ёзилмаган қоидалар, яъни шаклланган анъаналар ва мулкий удумлар Х.м.га эгалик қилишни, мулкий ҳуқуқни таъминлайди. Ўзбекистонда Х.м. дахлсизлиги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва мулк тўғрисидаги қонунларда эътироф этилган.
Ўзбекистонда Х.м. давлат мулкини хусусийлаштириш, уни ҳосил этишга рухсат берилиши натижасида юзага келди ва хусусий корхоналар, фермер ва деҳқон хўжаликлари, хусусий банклар, томорқа, хонадондаги молмулк ва пул жамғармалари, қимматли қоғозлар Х.м. объектига айланди.
Х.м., уни иқтисодий рўёбга чиқариш усули жиҳатидан 2 турга бўлинади; 1) айрим кишиларга қарашли бўлган танҳо индивидуал Х.м. Бу мулкка эгалик мулкдорнинг ўзининг фаолияти орқали юз беради, якка тартибда эгаси томонидан бошқарилади, у келтирган даромад улушларга ажралмаган ҳолда тўлатўкис эгасига тегади; 2) корпоратив, гурухий Х.м. Бу улушбай, шерикчиликка асосланган мулк булиб, акциядорлик жамиятига хос. Унинг эгалари акциядорлар ҳисобланади, уларнинг мулкий улуши қўлидаги акциялар қиймати билан ўлчанади. Х.м.нинг бу турида мулкнинг иқтисодий рўёбга чиқиши алоҳида эмас, балки мулкдорлар гуруҳи доирасида юз беради. Бу мулкни акциядорларнинг ўзлари эмас, балки ёлланган менежерлар бошқаради, ундан келган даромад акциядорлар уртасида улушбайчилик қоидасига биноан тақсимланиб дивиденд шаклига киради. Майда Х.м. индивидуал булса, йирик Х.м. корпоратив Х.м. тавсифига эга.
Х.м. амал қилиши жиҳатидан 2 хил бўлади: биринчиси бизнесга хизмат қилувчи мулк бўлиб капитал сифатида ҳаракатда бўлади ва эгасига фонда келтиради; иккинчиси истеъмолга хизмат қилувчи мулк бўлиб, хонадонда ишлатилади. Бу мулк истеъмол буюмлар ва пул маблағидан иборат, хонадоннинг тирикчилик эҳтиёжларини қондиради. Х.м.нинг иқтисодиётдаги роли хусусий секторнинг ялпи ички маҳсулотдаги ҳиссаси ва хусусий молмулкнинг миллий бойликдаги ҳиссасига боғлиқ. Х.м. давлат мулкини хусусийлаштириш ва мулкдорлар топган даромаднинг жамғарилиб, мулк объектини кенгайтириш йўли билан кўпаяди. Х.м. бозор тизимида устувор бўлсада, бошқа мулк шаклларини инкор этмайди, улар билан ёнмаён амал қилади, мулкий полиформизм таъминланади.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.