Xususiy sektor
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 281–282-b. — ziyouz.com
Xususiy sektor - iqtisodiyotning xususiy mulkçilik va xöjalik yuritişning erkin bozor usullariga, iktisodiy aloxidalaşuviga asoslangan sohasi. Bozor ştisodiyoti davlat va nodavlat sektorlaridan iborat. Öz navbatida, nodavlat sektori xususiy va jamoa sektorlariga bölinadi. X.s. nodavlat sektorining boş böğini. X.s.dagi moddiy va moliyaviy resurslar, yaratilgan mahsulot va xizmatlar xususiy mulk hisoblanadi. Bu sektor xususiy korxonalar, firmalar, moliya kompaniyalari, xöjaliklar, banklar, jamğarmalardan iborat va iktisodiyotning hamma tarmoqlarida amal qiladi.
X.s. tarixan an'anaviy tizim davrida ibtidoiy jamoaviy xöjaliklar vayronalarida yuzaga kelgan. Mehnat unumdorligi ösib, jamoadan ajralgan holda yakka tarzda mehnat kilib tirikçilik ötkaziş imkoni paydo bölişi bilan xususiy xöjaliklar yuzaga keladi. Ular köpayib ketgaç, X.s. paydo böladi. Çunki X.s. ayrim xöjalik emas, balki xöjaliklar majmui xisoblanadi. X.s. bir neça ming yillar davomida saqlanib qolgan jamoaviy sektor bilan yonmayon rivojlandi. Biroq davlat paydo bulişi bilan davlat sektori yuzaga keldi. Şu davrdan e'tiboran iktisodiyotning sektorlarga aniq ajralişi yuz berdi. An'anaviy tizim boskiçida X.s. naturaliste'molçi iktisodiyotga xizmat qilgan, u özini özi ta'minlaşi uçun mahsulotlar yaratgan, unda barter aloqalari bölgan, ondasonda tovarpul aloqalari uçrab turgan. Bozor iqtisodiyotiga ötilişi munosabati bilan X.s. tovar işlab çiqaruvçi korxona va xöjaliklar majmuasiga aylandi. Bu sektor bozor qonunqoidalariga binoan rivojlanadi, pul munosabatlari iqtisodiy aloqalarning asosini taşkil etadi, iqtisodiy faoliyat foyda topişga qaratiladi, u erkin yollanma mehnatni qöllaşga asoslanadi, mehnatdan iqtisodiy manfaatdorlik paydo bölib, iqtisodiy stimullar kuçga kiradi. Natijada X.s. jadal usadi.
19-a. örtalaridan industrial mamlakatlarda X.s. bozor tizimining boş böğini sifatida rivojlanib keldi. 21-a. boşlariga kelib X.s. tartibli rivojlana boşladi. Bu yerdagi iktisodiy faoliyat özining ijtimoiyligi, ya'ni jamiyat farovonlikni ta'minlaşga qaratilişi bilan ajralib turadi, uning tartiblanib turişida bozor kuçlari bilan birgalikda davlat xam qatnaşadi. 20a oxiri — 21-a. boşlariga kelib sobiq sotsialistik mamlakatlarning rejali tizimdan bozor iqtisodiyotiga ötişi bilan jahondagi 25 mamlakatda (bular jumlasiga Özbekiston ham kiradi) köp sektorli iktisodiyot paydo böldi, uning tarkibida ilgari davlat sektorini taşkil etgan korxonalarni xususiy korxonalarga aylantiriş; korxonalarni aksiyadorlik jamiyatlariga aylantiriş, yangi xususiy korxonalar oçiş; tomorqa xöjaligini xususiy dehqon xöjaligiga aylantiriş; sobiq jamoa xöjaliklari (kolxoz)lar asosida fermer xöjaliklarini taşkil etiş va b. yöllar bilan davlatning faol iştirokida, uning rahbarligida ötkazilgan bozor islohotlari jarayonida X.s. kölami kengaydi. X.s.ning iktisodiyotdagi örni 3 körsatkiç bilan baholanadi: 1) asosiy kapitaldagi hissa; 2) işlovçilar sonidagi hissa; 3) yalpi içki mahsulot (YAIM)dagi hissa. Bular orasida X.s.ning YAIMdagi hissasi asosiy, unga qarab X.s.ning iktisodiyotdagi mavqei anikdanadi.
Özbekistonda X.s. xususiy korxonalar, asosan, kiçik va örta biznes korxonalar idan, yakka tadbirkorlardan, fermer va dehqon xöjaliklari va xususiy banklardan iborat. 2003 y.da Özbekistonda 92,4 ming xususiy korxona, 87,6 ming fermer xöjaligi va 97,2 ming yakka tartibda tadbirkorlik kiluvçilar faoliyat körsatdi. Özbekiston iqtisodiyotida X.s.ning YAIMdagi hissasi 2003 y.da 74,5% ni taşkil etdi, 2148,1 ming gektar yerga ega bölgan fermer xöjaliklarida 603 ming kişi band böldi. Özbekiston milliy iqtisodiyotining turli sohalarida X.s. har xil mavqega ega. Uning rivojlaniş darajasi böyiça savdosotiq va yölovçi transporti, quriliş va q.x. oldingi örinlarda bölsa, sanoat, yuk transporti, havo transporti, aloqa va bank sohasi keyingi örinlarda turadi.
Ahmadjon Ölmasov, Farrux Vahobov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУСУСИЙ СЕКТОР - иқтисодиётнинг хусусий мулкчилик ва хўжалик юритишнинг эркин бозор усулларига, иктисодий алохидалашувига асосланган соҳаси. Бозор щтисодиёти давлат ва нодавлат секторларидан иборат. Ўз навбатида, нодавлат сектори хусусий ва жамоа секторларига бўлинади. Х.с. нодавлат секторининг бош бўғини. Х.с.даги моддий ва молиявий ресурслар, яратилган маҳсулот ва хизматлар хусусий мулк ҳисобланади. Бу сектор хусусий корхоналар, фирмалар, молия компаниялари, хўжаликлар, банклар, жамғармалардан иборат ва иктисодиётнинг ҳамма тармоқларида амал қилади.
Х.с. тарихан анъанавий тизим даврида ибтидоий жамоавий хўжаликлар вайроналарида юзага келган. Меҳнат унумдорлиги ўсиб, жамоадан ажралган ҳолда якка тарзда меҳнат килиб тирикчилик ўтказиш имкони пайдо бўлиши билан хусусий хўжаликлар юзага келади. Улар кўпайиб кетгач, Х.с. пайдо бўлади. Чунки Х.с. айрим хўжалик эмас, балки хўжаликлар мажмуи хисобланади. Х.с. бир неча минг йиллар давомида сақланиб қолган жамоавий сектор билан ёнмаён ривожланди. Бироқ давлат пайдо булиши билан давлат сектори юзага келди. Шу даврдан эътиборан иктисодиётнинг секторларга аниқ ажралиши юз берди. Анъанавий тизим боскичида Х.с. натуралистеъмолчи иктисодиётга хизмат қилган, у ўзини ўзи таъминлаши учун маҳсулотлар яратган, унда бартер алоқалари бўлган, ондасонда товарпул алоқалари учраб турган. Бозор иқтисодиётига ўтилиши муносабати билан Х.с. товар ишлаб чиқарувчи корхона ва хўжаликлар мажмуасига айланди. Бу сектор бозор қонунқоидаларига биноан ривожланади, пул муносабатлари иқтисодий алоқаларнинг асосини ташкил этади, иқтисодий фаолият фойда топишга қаратилади, у эркин ёлланма меҳнатни қўллашга асосланади, меҳнатдан иқтисодий манфаатдорлик пайдо бўлиб, иқтисодий стимуллар кучга киради. Натижада Х.с. жадал усади.
19-а. ўрталаридан индустриал мамлакатларда Х.с. бозор тизимининг бош бўғини сифатида ривожланиб келди. 21-а. бошларига келиб Х.с. тартибли ривожлана бошлади. Бу ердаги иктисодий фаолият ўзининг ижтимоийлиги, яъни жамият фаровонликни таъминлашга қаратилиши билан ажралиб туради, унинг тартибланиб туришида бозор кучлари билан биргаликда давлат хам қатнашади. 20а охири — 21-а. бошларига келиб собиқ социалистик мамлакатларнинг режали тизимдан бозор иқтисодиётига ўтиши билан жаҳондаги 25 мамлакатда (булар жумласига Ўзбекистон ҳам киради) кўп секторли иктисодиёт пайдо бўлди, унинг таркибида илгари давлат секторини ташкил этган корхоналарни хусусий корхоналарга айлантириш; корхоналарни акциядорлик жамиятларига айлантириш, янги хусусий корхоналар очиш; томорқа хўжалигини хусусий деҳқон хўжалигига айлантириш; собиқ жамоа хўжаликлари (колхоз)лар асосида фермер хўжаликларини ташкил этиш ва б. йўллар билан давлатнинг фаол иштирокида, унинг раҳбарлигида ўтказилган бозор ислоҳотлари жараёнида Х.с. кўлами кенгайди. Х.с.нинг иктисодиётдаги ўрни 3 кўрсаткич билан баҳоланади: 1) асосий капиталдаги ҳисса; 2) ишловчилар сонидаги ҳисса; 3) ялпи ички маҳсулот (ЯИМ)даги ҳисса. Булар орасида Х.с.нинг ЯИМдаги ҳиссаси асосий, унга қараб Х.с.нинг иктисодиётдаги мавқеи аникданади.
Ўзбекистонда Х.с. хусусий корхоналар, асосан, кичик ва ўрта бизнес корхоналар идан, якка тадбиркорлардан, фермер ва деҳқон хўжаликлари ва хусусий банклардан иборат. 2003 й.да Ўзбекистонда 92,4 минг хусусий корхона, 87,6 минг фермер хўжалиги ва 97,2 минг якка тартибда тадбиркорлик килувчилар фаолият кўрсатди. Ўзбекистон иқтисодиётида Х.с.нинг ЯИМдаги ҳиссаси 2003 й.да 74,5% ни ташкил этди, 2148,1 минг гектар ерга эга бўлган фермер хўжаликларида 603 минг киши банд бўлди. Ўзбекистон миллий иқтисодиётининг турли соҳаларида Х.с. ҳар хил мавқега эга. Унинг ривожланиш даражаси бўйича савдосотиқ ва йўловчи транспорти, қурилиш ва қ.х. олдинги ўринларда бўлса, саноат, юк транспорти, ҳаво транспорти, алоқа ва банк соҳаси кейинги ўринларда туради.
Аҳмаджон Ўлмасов, Фаррух Ваҳобов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.