Xutak xotun
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 283-b. — ziyouz.com
Xutak xotun — arablarga qarşi kuraşgan Buxoro malikasi (673—695). 673 y.da arab sarkardasi Ubaydulloh ibn Ziyod Toxariston ölkasini işğol qilgandan keyin Amudaryoni keçib ötib, Poykend va Romitan ş.larini bosib oladi. Unga qarşi çiqqan Buxoro hukmdori Bidun öldirilgaç, Buxoro hokimiyati uning ayoli qöliga ötadi va u arablarga qarşi kuraşga boşçilik qiladi. Arabfors manbalarida uşbu ayolning ismi X.x., Qabaj xotun, Xotun şakllarida zikr etiladi. Narşaxiyning «Buxoro tarixi» asarida kayd etilişiça, arablar tomonidan buxorxudot Bidun öldirilgaç, uning öğli Tuğşoda yoş bölganligi sababli örniga ayoli Xotun ötiradi. Xotun 695 y.gaça Buxoroni boşqargaç, uning örnini öğli Tuğşoda oladi. Narşaxiyning ta'kidlaşiça, Xotun hukmronlik qilgan davrda undan donoroq biror kişi bölmagan. U donolik bilan hukmronlik qilgani uçun xalq unga itoatda bulgan. Tabariyning «Tarix arrasul valmuluk» asarida qayd etilişiça, 681 y. arablarning Xurosondagi noibi amir Salm ibn Ziyod Buxoroga yuriş boşlaydi. Bundan xabar topgan X.x. turk xoqoni huzuriga elçi yuborib, uni yordamga çaqiradi. Özining maktubida X.x. xoqon bilan nikoh tuzişga rozi ekanligini xabar qiladi. Turk xoqoni katta qöşin bilan Buxoroga yetib kelib, arablar bilan qattiq jang qiladi. Lekin, u arablardan mağlubiyatga uçragaç, X.x. arablar bilan sulh tuzişga majbur bölsada, Buxoroni ança yillar arablar hukmronligidan saqlab qoladi.
Ad.: Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУТАК ХОТУН — арабларга қарши курашган Бухоро маликаси (673—695). 673 й.да араб саркардаси Убайдуллоҳ ибн Зиёд Тохаристон ўлкасини ишғол қилгандан кейин Амударёни кечиб ўтиб, Пойкенд ва Ромитан ш.ларини босиб олади. Унга қарши чиққан Бухоро ҳукмдори Бидун ўлдирилгач, Бухоро ҳокимияти унинг аёли қўлига ўтади ва у арабларга қарши курашга бошчилик қилади. Арабфорс манбаларида ушбу аёлнинг исми Х.х., Қабаж хотун, Хотун шаклларида зикр этилади. Наршахийнинг «Бухоро тарихи» асарида кайд этилишича, араблар томонидан бухорхудот Бидун ўлдирилгач, унинг ўғли Туғшода ёш бўлганлиги сабабли ўрнига аёли Хотун ўтиради. Хотун 695 й.гача Бухорони бошқаргач, унинг ўрнини ўғли Туғшода олади. Наршахийнинг таъкидлашича, Хотун ҳукмронлик қилган даврда ундан донороқ бирор киши бўлмаган. У донолик билан ҳукмронлик қилгани учун халқ унга итоатда булган. Табарийнинг «Тарих аррасул валмулук» асарида қайд этилишича, 681 й. арабларнинг Хуросондаги ноиби амир Салм ибн Зиёд Бухорога юриш бошлайди. Бундан хабар топган Х.х. турк хоқони ҳузурига элчи юбориб, уни ёрдамга чақиради. Ўзининг мактубида Х.х. хоқон билан никоҳ тузишга рози эканлигини хабар қилади. Турк хоқони катта қўшин билан Бухорога етиб келиб, араблар билан қаттиқ жанг қилади. Лекин, у араблардан мағлубиятга учрагач, Х.х. араблар билан сулҳ тузишга мажбур бўлсада, Бухорони анча йиллар араблар ҳукмронлигидан сақлаб қолади.
Ад.: Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1966.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.