Yadro energetikasi

Yadro energetikasi — energetikaning atom energiyasi (yadro energiyasi) dan elektr va issiqlik energiyasi oliş maqsadida foydalaniş bölimi hamda fan va texnikaning yadro energiyasini elektr va issiklik energiyasiga aylantiriş usullari va vositalarini nazariy jihatdan işlab çiqiş hamda ularni amalda tatbiq qiliş masalalari bilan şuğullanuvçi sohasi. Ya.e.ning texnik asosini atom elektr stansiyasi (AES) taşkil qiladi. Energiya manbai esa atom reaktori (yadro reaktori) hisoblanadi. Parçalaniş yadro reaksiyalari (q. Yadro reaksiyasi) da uran va plutoniy yadrolarining bölinişi natijasida issiqlik energiyasi ajraladi, keyin bu energiya xuddi oddiy issiqlik elektr st-yalaridagidek elektr energiyasiga aylantiriladi. Organik yoqilği (kömir, gaz, neft, torf) zahiralari kamayib qolgan taqdirda insoniyatni energiya bilan ta'minlaşda yadro yoqilğisidan foydalaniş hozirça eng işonçli yöl hisoblanadi. Şuning uçun köpçilik rivojlangan mamlakatlarda (AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya, Kanada, Yaponiya, Germaniya, Şvetsiya, Rossiya, Hindiston, Pokiston va boşqalar)da issikdik va gidroenergetika manbalaridan boşqa energiya manbalaridan, şu jumladan, birinçi navbatda, yadro energiyasidan foydalanişning yuqori samarali usullarini özlaştirişga doir işlar jadal ravişda olib borilmoqda. Özbekistonda Ya. e.ga doir ilmiy tekşiriş işlari Özbekiston FA Yadro fizikasi institutiş olib boriladi.

Ya.e.ga doir eng taşvişli muammo — bu AES larni işlatiş jarayonida xavfsizlikni ta'minlaş hamda ajraladigan suyuq va qattiq radioaktiv çiqindilarni zararsizlantiriş muammosi. AES larda bunday çiqindilardan taşqari radioaktiv izotoplarning uçuvçi birikmalari ajraladi, radioaktiv aerozollar ham hosil bölişi mumkin. Radioaktiv gazlar va aerozollarning ma'lum qismi yaxşilab maxsus işlov berilganidan söng atmosferaga çiqarib yuboriladi, suyuq va qattiq radioaktiv çiqindilar esa maxsus omborlar («qabristonlar») ga töplanadi. Biroq, Ya.e. ni taraqqiy ettirişning eng asosiy muammosi köp miqdordagi zararli çiqindilarni kömib taşlaşning tejamli va işonçli usullarini işlab çiqişdan iborat. Bu borada köpçilik rivojlangan mamlakatlarda 20-asrning 70-y.laridan beri ilmiy tekşiriş va tajribasanoat işlari olib borildi hamda ba'zi usullari işlab çiqildi va amadda joriy qilindi (mas, çiqindilarni yerga çuqur kömib, qalin beton tösiq — sarkofag bilan öraş, konteynerlarda okean tubiga taşlaş va b). Lekin hozirça eng işonçli, xavfsiz va tejamli usullari işlab çiqilganiça yöq.