Yadro modellari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8-b. — ziyouz.com
Yadro modellari — atom yadrosining turli xossalarini örganiş uçun tuziladigan tasavvurlar. Şu vaqtgaça olimlar tomonidan tavsiya etilgan Ya.m.ning birortasi ham yadroning xossalarini töliq yoritib bera olmaydi. Şu sababli, bir neça Ya.m. qöllaniladi. Ayniqsa, tomçisimon va qobiqsimon modellardan samarali foydalaniladi.
Yadroning tomçisimon modeliga köra, atom yadrosini zaryadlangan suyuqlik tomçisiga öxşatiş mumkin. Suyuqlik tomçisidagi molekulalar molekulyar tutiniş kuçlari bilan boğlangani kabi, yadroni taşkil qiluvçi nuklonlar ham özaro yadro kuçlari bilan boğlangan.
Yadroning qobiqsimon modeliga qöra, yadroda ham, xuddi atomdagidek, diskret energetik sathlar bölib, ular nuklonlar bilan töldiriladi. Bir-biriga yaqin energetik sathlardagi nuklonlar yadro qobiqlarini hosil qiladi. Yadrolarning 2, 8, 14, 20, 28, 50 va 126 ta nuklonlar bilan töldirilgan qobiqlari mavjudligi aniqlangan. Bu sonlar sehrli sonlar deyiladi. Aniqlanişiça, nuklonlar soni sehrli sonlarga teng bölgan yadrolar boşqalariga qaraganda turğunroq bölar ekan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯДРО МОДЕЛЛАРИ — атом ядросининг турли хоссаларини ўрганиш учун тузиладиган тасаввурлар. Шу вақтгача олимлар томонидан тавсия этилган Я.м.нинг бирортаси ҳам ядронинг хоссаларини тўлиқ ёритиб бера олмайди. Шу сабабли, бир неча Я.м. қўлланилади. Айниқса, томчисимон ва қобиқсимон моделлардан самарали фойдаланилади.
Ядронинг томчисимон моделига кўра, атом ядросини зарядланган суюқлик томчисига ўхшатиш мумкин. Суюқлик томчисидаги молекулалар молекуляр тутиниш кучлари билан боғлангани каби, ядрони ташкил қилувчи нуклонлар ҳам ўзаро ядро кучлари билан боғланган.
Ядронинг қобиқсимон моделига қўра, ядрода ҳам, худди атомдагидек, дискрет энергетик сатҳлар бўлиб, улар нуклонлар билан тўлдирилади. Бир-бирига яқин энергетик сатҳлардаги нуклонлар ядро қобиқларини ҳосил қилади. Ядроларнинг 2, 8, 14, 20, 28, 50 ва 126 та нуклонлар билан тўлдирилган қобиқлари мавжудлиги аниқланган. Бу сонлар сеҳрли сонлар дейилади. Аниқланишича, нуклонлар сони сеҳрли сонларга тенг бўлган ядролар бошқаларига қараганда турғунроқ бўлар экан.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.