Yadro nurlanişi detektorlari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8-b. — ziyouz.com
Yadro nurlanişi detektorlari — yadro nurlanişlarini kuzatiş va qayd qiliş uçun möljallangan asboblar. Ularga ssintillyatsiyaviy va ionizatsiyaviy hisoblagiçlar, Vilson kamerasi, pufak kamera, yarimötkazgiç detektorlar, qalin qatlami fotoemulsiya va boşqalar kiradi.
Yadro nurlanişlari modda orqali ötganda ular qoldiradigan iz (trek) laridan foydalanib ularni örganiş mumkin. Xususan, Vilson kamerasi, pufak kamera va fotoemulsiyaning qalin qatlamidan nurlaniş zarralari ötganda şunday izlar kuzatiladi. Izlarning qandayligi — uzun yoki qisqaligi, yöğon yoki ingiçkaligi, magnit maydonida oğişi va h.k. zarra zaryadining işorasini, energiyasi, impulsi va boşqalar fizik kattaliklarni baholaşga imkon beradi.
Zaryadli zarralar öz yölida uçragan molekulalarni ionlaştiradi. Ionizatsiyaviy hisoblagiçlarda gaz bilan töldirilgan hajmga uçib kirgan zaryadli zarra gaz molekulalari bilan töqnaşib, ion va elektronlardan iborat iz qoldiradi — zanjirda tok hosil böladi. Tokning kattaligidan kamera hajmidan ötayotgan zarralar haqida fikr yuritiş mumkin.
Ssintillyatsiyaviy hisoblapLlarda lyuminessensiyalanuvçi sirtga tuşuvçi zarralar ta'sirida yoruğlik çaqnaşlari (ssintillyatorlar) vujudga keladi, moddadan fotonlar çiqadi. Bunday yoruğlik çaqnaşlarini fotoköpaytirgiç qayd qiladi.
Neytral zarralar iz qoldirmaydi, lekin ular yemirilib zaryadli zarralar hosil qiliş paytida yoki biror yadro bilan töqnaşiş paytida seziladi. Demak, neytral zarralar ham özlari hosil qilgan zaryadli zarralarning ionlaştiriş ta'siri orqali qayd qilinadi.
Yadro tajribalari impuls kuçaytirgiçlar, mos tuşiş sxemalari, vaqtinça töxtatib turiş sxemalariga ulangan detektorlar yordamida amalga oşiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯДРО НУРЛАНИШИ ДЕТЕКТОРЛАРИ — ядро нурланишларини кузатиш ва қайд қилиш учун мўлжалланган асбоблар. Уларга сцинтилляциявий ва ионизациявий ҳисоблагичлар, Вильсон камераси, пуфак камера, яримўтказгич детекторлар, қалин қатлами фотоэмульция ва бошқалар киради.
Ядро нурланишлари модда орқали ўтганда улар қолдирадиган из (трек) ларидан фойдаланиб уларни ўрганиш мумкин. Хусусан, Вильсон камераси, пуфак камера ва фотоэмульсиянинг қалин қатламидан нурланиш зарралари ўтганда шундай излар кузатилади. Изларнинг қандайлиги — узун ёки қисқалиги, йўғон ёки ингичкалиги, магнит майдонида оғиши ва ҳ.к. зарра зарядининг ишорасини, энергияси, импульси ва бошқалар физик катталикларни баҳолашга имкон беради.
Зарядли зарралар ўз йўлида учраган молекулаларни ионлаштиради. Ионизациявий ҳисоблагичларда газ билан тўлдирилган ҳажмга учиб кирган зарядли зарра газ молекулалари билан тўқнашиб, ион ва электронлардан иборат из қолдиради — занжирда ток ҳосил бўлади. Токнинг катталигидан камера ҳажмидан ўтаётган зарралар ҳақида фикр юритиш мумкин.
Сцинтилляциявий ҳисоблапЛларда люминесценцияланувчи сиртга тушувчи зарралар таъсирида ёруғлик чақнашлари (сцинтилляторлар) вужудга келади, моддадан фотонлар чиқади. Бундай ёруғлик чақнашларини фотокўпайтиргич қайд қилади.
Нейтрал зарралар из қолдирмайди, лекин улар емирилиб зарядли зарралар ҳосил қилиш пайтида ёки бирор ядро билан тўқнашиш пайтида сезилади. Демак, нейтрал зарралар ҳам ўзлари ҳосил қилган зарядли зарраларнинг ионлаштириш таъсири орқали қайд қилинади.
Ядро тажрибалари импульс кучайтиргичлар, мос тушиш схемалари, вақтинча тўхтатиб туриш схемаларига уланган детекторлар ёрдамида амалга оширилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.