Yadro portlaşi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–9-b. — ziyouz.com
Yadro portlaşi — zanjirli yadro reaksiyasi yoki termoyadro reaksiyalari natijasida juda katta energiyaning nihoyatda tez ajralib çiqişi tufayli sodir böladigan portlaş. Unga oğir yadrolar (mas, 23511 yoki 239Ri) ning böliniş zanjir reaksiyasi yoki yengil yadrolar (mas, geliy yadrosi) ning sintez böliniş termoyadro reaksiyasi olib keladi. Uning şikastlantiruvçi va vayron qiluvçi ta'siri bir vaqtda zarb tölqini, yoruğlik nurlanişi, singuvçi radiatsiya, radioaktiv zaharlaniş va elektromagnit impuls orqali sodir böladi. Zarb tölqini yölida uçragan barça obyektlarga ta'sir qiladi. Yoruğlik nurlanişi turli moddalarni eritib, kuydirib, yondirib yuboradi. Singuvçi radiatsiya (gammanurlar va neytron oqimi) nurlaniş kasalligini keltirib çiqaradi. Radioaktiv zaharlaniş Ya.p.da paydo böladigan bulutdan radioaktiv moddalarning tuşişi natijasida hosil böladi va u ham nurlaniş kasalligiga olib keladi. Elektromagnit impuls antennalar, simlar, kabel liniyalari, aloqa vositalariga ta'sir qilib, ularni işdan çiqaradi.
Ya.p. havoda, yer ustida, yer ostida, suv ustida va suv ostida amalga oşirilişi mumkin. Havoda Ya. p. yadro qurollarining quvvatiga qarab 100 m dan bir neça km gaça balandlikda bölib, zarb tölqini, yoruğlik nurlanişi va singuvçi radiatsiya orqali şikast yetkazadi. Yer ustida Ya.p.da şamol yönalişi böylab tarqalgan radioaktiv bulutlar joylarni kuçli radioaktivzaharlaydi. Yer ostida Ya.p. davrida köp miqdordagi tuproq bir neça km yuqoriga otiladi. Asosiy şikastlantiruvçi omil yerda tarqaladigan qisilgan tölqindan iborat. Yerdagi seysmik tölqinlarning tarqaliş tezligi tuproq tarkibiga qarab 5—10 km/sek bölişi mumkin. Suv yuzasida Ya.p.ning şikastlantiruvçi omillari: havodagi zarb tölqin va suv yuzasida vujudga keladigan tölqinlardan iborat. Suv ostida amalga oşirilgan Ya.p.ning şikastlovçi omili: suvda tarqaliş tezligi örtaça 1500 m/sek bölgan zarb tölqinidan iborat. Bu zarb tölqinlari kemalarning suv osti qismlarini va turli gidrotexnika inşootlarini şikastlantiradi.
Ya.p.ning şikastlantiruvçi omillari bir vaqtda ta'sir qilsada, portlaş markaziga yaqin masofadagi kişilarda kontuziya, kuyiş, singuvçi radiatsiya va radioaktiv moddalardan şikastlaniş oğirroq böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯДРО ПОРТЛАШИ — занжирли ядро реакцияси ёки термоядро реакциялари натижасида жуда катта энергиянинг ниҳоятда тез ажралиб чиқиши туфайли содир бўладиган портлаш. Унга оғир ядролар (мас, 23511 ёки 239Ри) нинг бўлиниш занжир реакцияси ёки енгил ядролар (мас, гелий ядроси) нинг синтез бўлиниш термоядро реакцияси олиб келади. Унинг шикастлантирувчи ва вайрон қилувчи таъсири бир вақтда зарб тўлқини, ёруғлик нурланиши, сингувчи радиация, радиоактив заҳарланиш ва электромагнит импульс орқали содир бўлади. Зарб тўлқини йўлида учраган барча объектларга таъсир қилади. Ёруғлик нурланиши турли моддаларни эритиб, куйдириб, ёндириб юборади. Сингувчи радиация (гамманурлар ва нейтрон оқими) нурланиш касаллигини келтириб чиқаради. Радиоактив заҳарланиш Я.п.да пайдо бўладиган булутдан радиоактив моддаларнинг тушиши натижасида ҳосил бўлади ва у ҳам нурланиш касаллигига олиб келади. Электромагнит импульс антенналар, симлар, кабель линиялари, алоқа воситаларига таъсир қилиб, уларни ишдан чиқаради.
Я.п. ҳавода, ер устида, ер остида, сув устида ва сув остида амалга оширилиши мумкин. Ҳавода Я. п. ядро қуролларининг қувватига қараб 100 м дан бир неча км гача баландликда бўлиб, зарб тўлқини, ёруғлик нурланиши ва сингувчи радиация орқали шикаст етказади. Ер устида Я.п.да шамол йўналиши бўйлаб тарқалган радиоактив булутлар жойларни кучли радиоактивзаҳарлайди. Ер остида Я.п. даврида кўп миқдордаги тупроқ бир неча км юқорига отилади. Асосий шикастлантирувчи омил ерда тарқаладиган қисилган тўлқиндан иборат. Ердаги сейсмик тўлқинларнинг тарқалиш тезлиги тупроқ таркибига қараб 5—10 км/сек бўлиши мумкин. Сув юзасида Я.п.нинг шикастлантирувчи омиллари: ҳаводаги зарб тўлқин ва сув юзасида вужудга келадиган тўлқинлардан иборат. Сув остида амалга оширилган Я.п.нинг шикастловчи омили: сувда тарқалиш тезлиги ўртача 1500 м/сек бўлган зарб тўлқинидан иборат. Бу зарб тўлқинлари кемаларнинг сув ости қисмларини ва турли гидротехника иншоотларини шикастлантиради.
Я.п.нинг шикастлантирувчи омиллари бир вақтда таъсир қилсада, портлаш марказига яқин масофадаги кишиларда контузия, куйиш, сингувчи радиация ва радиоактив моддалардан шикастланиш оғирроқ бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.