Yagona iqtisodiy makon

Yagona iqtisodiy makon — iqtisodiy ittifoqqa birlaşgan bir neça davlatlar tomonidan taşkil etiladigan yaxlit iqtisodiy hudud. Xöjalik aloqalarini takomillaştiriş, iqtisodiy resurslardan oqilona foydalaniş maqsadida tovarlar, xizmatlar, kapitallar va mehnat resurslarining erkin harakatini ta'minlaşga xizmat qiladi. Bu makonga kirgan davlatlar, şuningdek, korxonalar, xususiy firmalar, kompaniyalar uçun bir xil raqobat şaroitlari yaratiladi. Ya.i.m. şakllanişi obyektiv iqtisodiy jarayon. U ixtiyoriylik va özaro manfaat asosida keçadi va bir neça milliy xöjaliklarda iqtisodiy ösişni ta'minlaşga qaratilgan özaro işlab çiqariş, savdosotiq va madaniy aloqalarni muntazam rivojlantiriş negizida jamiyatda yangi sifat özgarişlarini vujudga keltiradi. Ya.i.m. integratsiyaning yuqori darajasi bölib, uning şakllanişi uçun muayyan bosqiçlar ötilişi kerak.

Ya.i.m. şakllanişi uçun mamlakatlar örtasida savdoiktisodiy hamkorlik moddiy asos hisoblanadi. Bunday hamkorlikda mamlakatlar örtasidagi ikki va köp tomonlama savdoda eng qulay şaroitlar rejimini yaratib beriş, ikki tomonlama soliq solişga barham beriş haqidagi kelişuvlar asosiy örinda turadi. Ya.i.m. şakllanişidagi keyingi bosqiç — erkin savdo zonasining taşkil topişidir. Erkin savdo zonasida mamlakatlar tarif va notarif çegaralaşlarni, ya'ni bojxona tölovi, kvotalar va boşqalar tösiqlarni olib taşlaşni ta'minlaydilar. Ya.i.m. şakllanişi tomon qöyiladigan keyingi qadam — bojxona ittifoqidir. Bojxona ittifoqi erkin savdo zonasidagi mamlakatlarning uçinçi mamlakatlarga nisbatan kelişilgan siyosat yuritişini işlab çiqişdan boşlanadi. Bojxona ittifoqining yuqori bosqiçi — yagona bojxona hududi hisoblanadi. U içki bojxona çegaralarini asta-sekin bekor qiliş va bojxona ittifoqi boşqaruv organlarini taşkil qilişni közda tutadi.

Ya.i.m. şakllanişida keyingi bosqiç hisoblangan umumiy bozor bojxona ittifoqi transformatsiyasi asosida zaruriy iqtisodiy şaroitlarining yetilganlik darajasiga qarab şakllanadi. Umumiy bozor şaroitida tovarlar, xizmatlar, işçi kuçi va kapitallarning hudud böylab erkin harakat qilişiga keng yöl oçib beriladi. Şuningdek, moliya, bank, suğurta va boşqalar sohalarda muvofiqlaştirilgan siyosat yuritiladi.

Ya.i.m.ga birlaşayotgan mamlakatlarda maşinalaşgan i. ç. çuqur ixtisoslaşgan bölişi, iqtisodiy rivojlaniş darajasi bir-biriga yaqin bölişi, şuningdek, hududiy birlikni taşkil qilişi kerak.

Ya.i.m.ni bozor iqtisodiyotining fantexnika şaroitidagi rivojlanişi keltirib çiqardi, çunki u çuqur ixtisoslaşuv va iqtisodiy tenglaşuvni va yuksak samaradorlikni ta'minlaydi. Mas, hoz. davrda Ğarbiy Yevropa iqtisodiy integratsiyasida 25 ta mamlakat birlaşgan bölib, bu mamlakatlar hududida tovarlar, xizmatlar, işçi kuçi va kapital aylaniş erkin harakat qiladi. Yevropa Ittifoqi jahonning 7 % aholisiga ega bölgan holda jahon yalpi mahsulotining qariyb uçdan bir qismini işlab çiqaradi va jahon eksportining qariyb yarmi uning hissasiga töğri keladi. Şuningdek, mavjud AQŞ— Kanada, Lotin Amerikasi mamlakat'lari Ya.i.m. zonalarida ham işlab çiqariş barqaror rivojlanib bormoqda. 2004 yil iyunda bölib ötgan MDH davlatlari rahbarlari yiğilişida (Ostona şahri, Qozoğiston) Qozoğiston, Özbekiston, Qirğiziston, Tojikiston, Rossiya iştirokida Ya.i.t. taşkil etiş böyiça qaror qabul qilindi.

Töliq şakllangan Ya.i.m. doirasida iqtisodiy faoliyatning yuqori darajadagi birligi va özaro muvofiqlaşuviga erişiladi, yagona valyutadan foydalaniladi, yagona bojxona bojlari joriy etiladi, yagona iqtisodiy siyosat asoslari yaratiladi.

Şonazar Ermamatov.