Yahudiy podşoligi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 120-b. — ziyouz.com
Yahudiy podşoligi — Isroil-Yahudiy podşoligi parçalanişi (mil. av. taxm. 935 yil) natijasida Janubiy Falastinda barpo etilgan quldorlik davlati. Poytaxti — Quddus şahri Mamlakat iktisodiyotida dehqonçilik bilan bir qatorda çorvaçilik ham katta örin egallagan. Pul muomalasining ösişi, qişloq jamoasining parçalanişi, yermulklarni zörlik bilan tortib olinişi mulkiy tabaqalanişga olib kelgan. Podşo Iosiya hukmronligi davrida iqtisodiyotda birmunça yuzaki islohotlar ötkazilgan. Xususan, mil. av. 622 yil qarzdorlarning qullik muddatlari 6 yil bilan çeklab qöyilgan, biroq unga rioya qilinmagan. Ayni vaqtda qudduslik kohinlar va zodagonlar manfaatini közlab Quddus Yaxvaga sajda qilişning markaziga aylantirilgan. Mil. av. 586 yil Quddus Bobil podşosi Navuxodonosor II tomonidan vayron qilingan; yahudiylarning katta qismi asir qilib olib ketilgan («Bobil asirligi» iborasi şundan). Axomaniylar şohi Kir //davrida (u mil. av. 538 yil Bobilni zabt etgan edi) Quddus qayta tiklanib, teokratik ibodatxonaşahar jamoasi vujudga kelgan. Hokimiyat fors satraplari nazorati ostida bölgan yahudiy kohinlari kollegiyasi qölida mujassamlaşgan. Mil. av. 3— 2-asrlarda avval misrlik Ptolemeylar, söngra suriyalik Salavkiylar hukmronligi ostida bölgan. Mil. av. 167 yil Salavkiylar va ularning Ya.p.dagi tarafdorlari — kohinlar va quldorlarga qarşi qaratilgan Mankaveylar (Xasmoneylar) qözğoloni kötarilgan. Natijada Iudeya xasmoneylar sulolasi hukmronligi ostida mustaqil bölgan. Qöşni qabilalar (idumeylar, itureylar va boşqalar) zörlik bilan yahudiylaştirilgan, ijtimoiy ziddiyat kuçaygan. Aleksandr Yannay davrida (mil. av. 103—76 yillar) fuqarolar uruşi ayniqsa avjga çiqqan. Mil. av. 63 yil Iudeya ustidan Rim protektoratligi örnatilgan. Mil. 40-y. rimliklar hokimiyatni yangi sulola — Irodlarga topşirganlar. Mil. 6y.da Iudeya Rim prokuratorlari tomonidan boşqariladigan provinsiyaga aylantirilgan; prokuratorlar xalq qözğolonlarini ayovsiz bostirganlar. Mil. 66—73y.lardagi Iudeya uruşidan söng Ya.p. uzil-kesil barham topgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯҲУДИЙ ПОДШОЛИГИ — Исроил-Яҳудий подшолиги парчаланиши (мил. ав. тахм. 935 йил) натижасида Жанубий Фаластинда барпо этилган қулдорлик давлати. Пойтахти — Қуддус шаҳри Мамлакат иктисодиётида деҳқончилик билан бир қаторда чорвачилик ҳам катта ўрин эгаллаган. Пул муомаласининг ўсиши, қишлоқ жамоасининг парчаланиши, ермулкларни зўрлик билан тортиб олиниши мулкий табақаланишга олиб келган. Подшо Иосия ҳукмронлиги даврида иқтисодиётда бирмунча юзаки ислоҳотлар ўтказилган. Хусусан, мил. ав. 622 йил қарздорларнинг қуллик муддатлари 6 йил билан чеклаб қўйилган, бироқ унга риоя қилинмаган. Айни вақтда қуддуслик коҳинлар ва зодагонлар манфаатини кўзлаб Қуддус Яхвага сажда қилишнинг марказига айлантирилган. Мил. ав. 586 йил Қуддус Бобил подшоси Навуходоносор II томонидан вайрон қилинган; яҳудийларнинг катта қисми асир қилиб олиб кетилган («Бобил асирлиги» ибораси шундан). Ахоманийлар шоҳи Кир //даврида (у мил. ав. 538 йил Бобилни забт этган эди) Қуддус қайта тикланиб, теократик ибодатхонашаҳар жамоаси вужудга келган. Ҳокимият форс сатраплари назорати остида бўлган яҳудий коҳинлари коллегияси қўлида мужассамлашган. Мил. ав. 3— 2-асрларда аввал мисрлик Птолемейлар, сўнгра суриялик Салавкийлар ҳукмронлиги остида бўлган. Мил. ав. 167 йил Салавкийлар ва уларнинг Я.п.даги тарафдорлари — коҳинлар ва қулдорларга қарши қаратилган Манкавейлар (Хасмонейлар) қўзғолони кўтарилган. Натижада Иудея хасмонейлар сулоласи ҳукмронлиги остида мустақил бўлган. Қўшни қабилалар (идумейлар, итурейлар ва бошқалар) зўрлик билан яҳудийлаштирилган, ижтимоий зиддият кучайган. Александр Яннай даврида (мил. ав. 103—76 йиллар) фуқаролар уруши айниқса авжга чиққан. Мил. ав. 63 йил Иудея устидан Рим протекторатлиги ўрнатилган. Мил. 40-й. римликлар ҳокимиятни янги сулола — Иродларга топширганлар. Мил. 6й.да Иудея Рим прокураторлари томонидан бошқариладиган провинцияга айлантирилган; прокураторлар халқ қўзғолонларини аёвсиз бостирганлар. Мил. 66—73й.лардаги Иудея урушидан сўнг Я.п. узил-кесил барҳам топган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.