Yahudiy tili
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 120–122-b. — ziyouz.com
Yahudiy tili — yahudiylarning turli davrlarda, turli mintaqalarda qöllanib, turliça nomlanib kelgan tillarining umumlaşma nomi. Bular: 1) qadimiy yahudiy tili — som tillaridan biri. Injil kitobida (Qadimiy ahd, mil. av. 12—3-asrlar), şuningdek, Falastindan topilgan, mil. av. 8-asr — mil. 2-asrlarga mansub sopol parçalaridagi yozuvlarda saklanib qolgan. Qadimda xanaan tili deb ham atalgan. Mil. 1-asrlarigaça sözlaşuv tili hisoblangan. Keyinçalik bu til oromiy, yunon, lotin va boşqalar tillardan özlaşgan sözlar hisobiga leksik jihatdan boyigan hamda morfologiya va sintaksis sohasida bir qança özgarişlarga uçragan. qadimiy yahudiy tilida boy diniy, falsafiy, ilmiy va badiiy adabiyot yaratilgan. Davrlar ötişi bilan qadimiy yahudiy tili yanada könroq özgarişlarga uçraganligidan uning hoz. «avlodi» — ivrit alohida, mustaqil til deb qaralmoği kerak; 2) ivrit — qadimiy yahudiy tilining 19-asrda qayta tirilgan, özgargan, zamonaviy şakli; yangi bosqiçdagi som tillarişn biri. 1948 yildan Isroil davlatining rasmiy tili (arab tili bilan birga). Ivritda 4 mln.dan ortiqroq kişi sözlaşadi. Mil. av. 1-ming yillik oxirlaridan qadimiy yahudiy tili sözlaşuv tili sifatida iste'moldan çiqadi va diniy amaliyot, yuqori uslubdagi diniy va dunyoviy adabiyot tili bölib qoladi. 18-asr oxiri va 19-asrda uning negizida, asosan, Şarqiy Yevropa yahudiylarining ma'rifiy va badiiy adabiyot tili sifatida ivrit şakllanadi. 19-asrning 2-yarmidan boşlab ivrit kundalik aloqaaralaşuvdagi sözlaşuv tiliga ham aylanadi. 20-asr boşlarigaça bir neça talaffuz meyorlari mavjud bölgan: aşkenaz (Şarqiy Yevropadagi germaniyalik yahudiylarda) va sefard (Örta dengiz şarqi, Fransiya, Niderlandiya va boşqalar mamlakatlardagi ispaniyalik yaxudiylarda) talaffuz meyorlaridan sefard talaffuzi keyinçalik asosiy meyor sifatida qabul qilinadi. Ivrit leksikasining asosini qadimiy yahudiy tili sözlari taşkil etadi va u qadimiy sözlarning yangi ma'no kasb etişi, barqaror söz birikmalarining sözga aylanişi, fe'llardan yangi sözlar yasalişi, şuningdek, qadimiy va hoz. tillardan (arab, rus, ingliz, nemis, idiş va boşqalar) söz özlaştiriş hisobiga boyib bormoqda. Yozuvi an'anaviy yahudiy yozuvitr; 3) idiş — german tillaridan biri, aşkenazlar (germaniyalik yahudiylar)ning sözlaşuv va adabiy tili. 10— 14-asrlarda yuqori nemis lahjalaridan biri negizida qadimiy yahudiy tilining, keyinçalik esa slavyan tillarining kuçli ta'siri ostida şakllangan. 15—16-asrlarda aşkenaz yahudiylarining Germaniyadan Polşa qirolligiga köçişidan keyin idiş, asosan, Polşa, Litva, Ukraina, Belorussiya hududlarida tarqaladi. Yahudiylarning 19-asrning 2-yarmi — 20- asr boşlarida AvstroVengriya va çor Rossiyasidan, 1933 yildan Germaniyadan köçib (çiqib) ketişi idişning AQŞ va Kanadada, Angliya va Janubiy Afrikada, şuningdek, Lotin Amerikasi mamlakatlarida tarqalişiga olib keldi.
Isroilda esa bu til ivrit tomonidan siqib çiqarilmoqda. Lahjalari uning tarqaliş hududiga qarab nomlanadi: polyak lahjasi, litvabelorus lahjasi va boşqalar; ukrain lahjasi adabiy tilga asos bölgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni taxm. 8—9 mln. kişi atrofida. Leksikasi qadimiy yahudiyça hamda baynalmilal sözlarga boy. Yozuvi an'anaviy yahudiy yozuvi bölib, u idiş fonetik tizimini ifodalaşga moslaştirilgan; 4) l a dino (ispan yahudiy tili, sefard tili) — roman tillaritn biri. 15— 16-asrlardagi adabiy kastil (ispan) tili asosida şakllangan. L.da sözlaşuvçilar (100 ming kişi) 1492 yil Ispaniyadan quvğin qilingan va Janubiy Yevropa, Angliya, Niderlandiya, Germaniya, Turkiya, Marokaş va boşqalar arab mamlakatlariga kelib joylaşgan yahudiylar (sefardlar)ning avlodlaridir. Uşbu til asosan Isroilda, Bolqon mamlakatlarida tarqalgan. Laxjalari uning tarqaliş hududiga qarab nomlanadi: turk lahjasi, rumin lahjasi va boşqalar Yozuvi 16-asrda an'anaviy yahudiy yozuvi asosida unga bir qança diakritik, satr usti belgilari qöşib va ba'zi undoş harflarni unlilarni ifodalaş uçun qöllagan holda şakllantirilgan.
Örta Osiyoda yaşovçi yahudiylarning ham öziga xos tili bor. Bu til, asosan, tojik tilining samarqandbuxoro lahjasi asosida şakllantirilgan. Uning leksikasida qadimiy yahudiy tili va ivritdagi din, urf-odat va turmuşga oid oz miqdordagi sözlar saqlangan. 20-asrda Örta Osiyo xalqlari qöllab kelgan yozuvlar mahalliy yahudiylar uçun ham umumiy bölgan. Diniy amaliyotda an'anaviy yahudiy yozuvidan foydalaniladi.
Ad.: Dyakonov I.M.. Yazmki drevney Peredney Azii, M., 1967; Şapiro F.L.. Ivritrusskiy slovar, M., 1963 (s prilojeniyem: Grande B.M., Grammatiçeskiy oçerk yaznka ivrit); Falkoviç E.M., Yevreyskiy yazmk (idiş), M., 1966.
Abduvahob Madvaşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯҲУДИЙ ТИЛИ — яҳудийларнинг турли даврларда, турли минтақаларда қўлланиб, турлича номланиб келган тилларининг умумлашма номи. Булар: 1) қадимий яҳудий тили — сом тилларидан бири. Инжил китобида (Қадимий аҳд, мил. ав. 12—3-асрлар), шунингдек, Фаластиндан топилган, мил. ав. 8-аср — мил. 2-асрларга мансуб сопол парчаларидаги ёзувларда сакланиб қолган. Қадимда ханаан тили деб ҳам аталган. Мил. 1-асрларигача сўзлашув тили ҳисобланган. Кейинчалик бу тил оромий, юнон, лотин ва бошқалар тиллардан ўзлашган сўзлар ҳисобига лексик жиҳатдан бойиган ҳамда морфология ва синтаксис соҳасида бир қанча ўзгаришларга учраган. қадимий яҳудий тилида бой диний, фалсафий, илмий ва бадиий адабиёт яратилган. Даврлар ўтиши билан қадимий яҳудий тили янада кўнроқ ўзгаришларга учраганлигидан унинг ҳоз. «авлоди» — иврит алоҳида, мустақил тил деб қаралмоғи керак; 2) иврит — қадимий яҳудий тилининг 19-асрда қайта тирилган, ўзгарган, замонавий шакли; янги босқичдаги сом тилларишн бири. 1948 йилдан Исроил давлатининг расмий тили (араб тили билан бирга). Ивритда 4 млн.дан ортиқроқ киши сўзлашади. Мил. ав. 1-минг йиллик охирларидан қадимий яҳудий тили сўзлашув тили сифатида истеъмолдан чиқади ва диний амалиёт, юқори услубдаги диний ва дунёвий адабиёт тили бўлиб қолади. 18-аср охири ва 19-асрда унинг негизида, асосан, Шарқий Европа яҳудийларининг маърифий ва бадиий адабиёт тили сифатида иврит шаклланади. 19-асрнинг 2-ярмидан бошлаб иврит кундалик алоқааралашувдаги сўзлашув тилига ҳам айланади. 20-аср бошларигача бир неча талаффуз меъёрлари мавжуд бўлган: ашкеназ (Шарқий Европадаги германиялик яҳудийларда) ва сефард (Ўрта денгиз шарқи, Франция, Нидерландия ва бошқалар мамлакатлардаги испаниялик яхудийларда) талаффуз меъёрларидан сефард талаффузи кейинчалик асосий меъёр сифатида қабул қилинади. Иврит лексикасининг асосини қадимий яҳудий тили сўзлари ташкил этади ва у қадимий сўзларнинг янги маъно касб этиши, барқарор сўз бирикмаларининг сўзга айланиши, феъллардан янги сўзлар ясалиши, шунингдек, қадимий ва ҳоз. тиллардан (араб, рус, инглиз, немис, идиш ва бошқалар) сўз ўзлаштириш ҳисобига бойиб бормоқда. Ёзуви анъанавий яҳудий ёзувитр; 3) идиш — герман тилларидан бири, ашкеназлар (германиялик яҳудийлар)нинг сўзлашув ва адабий тили. 10— 14-асрларда юқори немис лаҳжаларидан бири негизида қадимий яҳудий тилининг, кейинчалик эса славян тилларининг кучли таъсири остида шаклланган. 15—16-асрларда ашкеназ яҳудийларининг Германиядан Польша қироллигига кўчишидан кейин идиш, асосан, Польша, Литва, Украина, Белоруссия ҳудудларида тарқалади. Яҳудийларнинг 19-асрнинг 2-ярми — 20- аср бошларида АвстроВенгрия ва чор Россиясидан, 1933 йилдан Германиядан кўчиб (чиқиб) кетиши идишнинг АҚШ ва Канадада, Англия ва Жанубий Африкада, шунингдек, Лотин Америкаси мамлакатларида тарқалишига олиб келди.
Исроилда эса бу тил иврит томонидан сиқиб чиқарилмоқда. Лаҳжалари унинг тарқалиш ҳудудига қараб номланади: поляк лаҳжаси, литвабелорус лаҳжаси ва бошқалар; украин лаҳжаси адабий тилга асос бўлган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони тахм. 8—9 млн. киши атрофида. Лексикаси қадимий яҳудийча ҳамда байналмилал сўзларга бой. Ёзуви анъанавий яҳудий ёзуви бўлиб, у идиш фонетик тизимини ифодалашга мослаштирилган; 4) л а дино (испан яҳудий тили, сефард тили) — роман тилларитн бири. 15— 16-асрлардаги адабий кастиль (испан) тили асосида шаклланган. Л.да сўзлашувчилар (100 минг киши) 1492 йил Испаниядан қувғин қилинган ва Жанубий Европа, Англия, Нидерландия, Германия, Туркия, Марокаш ва бошқалар араб мамлакатларига келиб жойлашган яҳудийлар (сефардлар)нинг авлодларидир. Ушбу тил асосан Исроилда, Болқон мамлакатларида тарқалган. Лахжалари унинг тарқалиш ҳудудига қараб номланади: турк лаҳжаси, румин лаҳжаси ва бошқалар Ёзуви 16-асрда анъанавий яҳудий ёзуви асосида унга бир қанча диакритик, сатр усти белгилари қўшиб ва баъзи ундош ҳарфларни унлиларни ифодалаш учун қўллаган ҳолда шакллантирилган.
Ўрта Осиёда яшовчи яҳудийларнинг ҳам ўзига хос тили бор. Бу тил, асосан, тожик тилининг самарқандбухоро лаҳжаси асосида шакллантирилган. Унинг лексикасида қадимий яҳудий тили ва ивритдаги дин, урф-одат ва турмушга оид оз миқдордаги сўзлар сақланган. 20-асрда Ўрта Осиё халқлари қўллаб келган ёзувлар маҳаллий яҳудийлар учун ҳам умумий бўлган. Диний амалиётда анъанавий яҳудий ёзувидан фойдаланилади.
Ад.: Дьяконов И.М.. Язмки древней Передней Азии, М., 1967; Шапиро Ф.Л.. Ивритрусский словарь, М., 1963 (с приложением: Гранде Б.М., Грамматический очерк язнка иврит); Фалькович Э.М., Еврейский язмк (идиш), М., 1966.
Абдуваҳоб Мадвашев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.