Yahudiy yozuvi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 119–120-b. — ziyouz.com

Yahudiy yozuvi — oromiy yozuviaan kelib çiqqan ğarbiy som yozuvining bir tarmoği; ivrit, idiş, ladino (yahudiy ispan) va boşqalar tillarda sözlaşuvçi qadimiy va hoz. yahudiylarning yozuvi. «Yahudiy kvadrat yozuvi» (Yozuvning bunday nomlanişi belgi, harflarga kvadrat şaklini berişga intiliş bilan boğliq) deb ataluvçi bu yozuvda qadimiy yahudiy tilida, şuningdek, ivrit, idiş kabi zamonaviy yahudiy tillarida boy diniy, falsafiy, badiiy adabiyot yaratilgan, «Injil»ning Qadimiy ahd qismi yozilgan; u eng kamida mil. av. 3—2-asrlardan beri qöllanib keladi. Kvadrat yozuvgaça ham qadimiy yahudiy yozuvi mavjud bölib, u mil. av. 11— 5-asrlarda amalda bölgan. Bu yozuvning namunalari toşbitiklarda, tangalarda saqlanib qolgan. Lekin qadimiy yahudiy yozuvining yahudiy kvadrat yozuvi bilan biror bir boğliqligi yöq.

Qad. yahudiy yozuvidan oromiy kvadrat yozuviga ötiş mil. av. 5-asr örtalaridan boşlangan. Örta asrlarda kvadrat alifboning bir qança turlari va kursiv şakllari paydo böladi. Mazkur alifbolar undoş tovuşlarni ifodalovçi 22 harfdan iborat bölib, ularda unli tovuşlar uçun harflar bölmagan. Biroq keyinçalik p, \¥, ] undoş harflari ba'zi unlilarni körsatiş uçun ham qöllangan, 7—8-asrlarda esa unlilar uçun satr osti va boşqalar diakritik belgilar joriy qilinib, ular Injilda, şe'riy matnlarda, bolalar kitoblarida, darsliklar va boşqalarda köllanadi. Yahudiy harflarining an'anaviy nomlari qadimiy ğarbiy som alifbosidagi harflarning nomlaridan kelib çiqqan. Alifbodagi harflar tartibi haqida ham şunday fikrni aytiş mumkin. Ya.yo. öngdan çapga qarab yoziladi.

Ya.yo. som tillari (qad. yahudiy, oromiy, arab)ga nisbatan qöllangandagina öz konsonantligini (unli harflar yöqligini) saqlab qoladi. Idiş, ladino, qaraim (turkiy) tillaridagi Ya.yo. esa konsonant yozuvdan fonografik yozuvga aylangan. Hoz. ivritda unlilarni körsatuvçi maxsus belgilar qadimgidan köra kengroq qöllanadi. Hoz. Ya.yo.da asosan yevropaça tiniş belgilari işlatiladi.

Ad.: Tayni drevnix pismen, M., 1976; Fridrix I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979; Gelb I.Ye., Opnt izuçeniya pisma, per. s angl., M., 1982.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЯҲУДИЙ ЁЗУВИ — оромий ёзувиаан келиб чиққан ғарбий сом ёзувининг бир тармоғи; иврит, идиш, ладино (яҳудий испан) ва бошқалар тилларда сўзлашувчи қадимий ва ҳоз. яҳудийларнинг ёзуви. «Яҳудий квадрат ёзуви» (Ёзувнинг бундай номланиши белги, ҳарфларга квадрат шаклини беришга интилиш билан боғлиқ) деб аталувчи бу ёзувда қадимий яҳудий тилида, шунингдек, иврит, идиш каби замонавий яҳудий тилларида бой диний, фалсафий, бадиий адабиёт яратилган, «Инжил»нинг Қадимий аҳд қисми ёзилган; у энг камида мил. ав. 3—2-асрлардан бери қўлланиб келади. Квадрат ёзувгача ҳам қадимий яҳудий ёзуви мавжуд бўлиб, у мил. ав. 11— 5-асрларда амалда бўлган. Бу ёзувнинг намуналари тошбитикларда, тангаларда сақланиб қолган. Лекин қадимий яҳудий ёзувининг яҳудий квадрат ёзуви билан бирор бир боғлиқлиги йўқ.

Қад. яҳудий ёзувидан оромий квадрат ёзувига ўтиш мил. ав. 5-аср ўрталаридан бошланган. Ўрта асрларда квадрат алифбонинг бир қанча турлари ва курсив шакллари пайдо бўлади. Мазкур алифболар ундош товушларни ифодаловчи 22 ҳарфдан иборат бўлиб, уларда унли товушлар учун ҳарфлар бўлмаган. Бироқ кейинчалик п, \¥, ] ундош ҳарфлари баъзи унлиларни кўрсатиш учун ҳам қўлланган, 7—8-асрларда эса унлилар учун сатр ости ва бошқалар диакритик белгилар жорий қилиниб, улар Инжилда, шеърий матнларда, болалар китобларида, дарсликлар ва бошқаларда кўлланади. Яҳудий ҳарфларининг анъанавий номлари қадимий ғарбий сом алифбосидаги ҳарфларнинг номларидан келиб чиққан. Алифбодаги ҳарфлар тартиби ҳақида ҳам шундай фикрни айтиш мумкин. Я.ё. ўнгдан чапга қараб ёзилади.

Я.ё. сом тиллари (қад. яҳудий, оромий, араб)га нисбатан қўллангандагина ўз консонантлигини (унли ҳарфлар йўқлигини) сақлаб қолади. Идиш, ладино, қараим (туркий) тилларидаги Я.ё. эса консонант ёзувдан фонографик ёзувга айланган. Ҳоз. ивритда унлиларни кўрсатувчи махсус белгилар қадимгидан кўра кенгроқ қўлланади. Ҳоз. Я.ё.да асосан европача тиниш белгилари ишлатилади.

Ад.: Тайни древних письмен, М., 1976; Фридрих И., История письма, пер. с нем., М., 1979; Гельб И.Е., Опнт изучения письма, пер. с англ., М., 1982.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.