Yahudiylar muxtor viloyati

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 122–123-b. — ziyouz.com

Yahudiylar muxtor viloyati — RF Xabarovsk ölkasining jan. ğarbidagi muxtor viloyat. 1934 yil 7 mayda taşkil etilgan. Amur daryosi böyida. Janubiy da Xitoy bilan çegaradoş. Mayd. 36 ming km2. Aholisi 190,9 ming kişi (2002), yahudiy, rus, ukrain va boşqalar millat vakillari yaşaydi. Şahar aholisi 67,3%. Muxtor viloyat 5 tumanga bölingan, 2 şahar va 12 şaharça bor. Markazi — Birobijan şahri Boşqa yirik şahri — Obluçye.

Ya.m.v. şimol va şim.ğarbini Kiçik Xingan, Sutar, Pompey, Şçuki-Poktoy toğ tizmalari, Bureya tizmasining tarmoqlari egallagan. Janubiy şarqi pasttekislikdan iborat. Iqlimi mö'tadil, mussonli iqlim. Yanv.ning örtaça t-rasi —21° dan — 26° gaça. Iyulning örtaça t-rasi 18°2G. Yillikyoğin 500—800 mm. Vegetatsiya davri tekisliklarda 170—175 kun, toğlarda 155—165 kun. Yirik daryolari — Amur va uning Bira, Bijan va Tunguska irmoklari. Toğlarda, asosan, qönğir toğörmon, Örta Amur pasttekisligida ötloqibotqoq, ötloqigleyli va allyuvial, tepaliklarda qönğirörmon tuproqlar. Hududining 36% örmon. Möynali hayvonlardan tiyin, sobol, kolonok, yenotsimon it, norka, qunduz; tuyoqlilardan los, qobon yaşaydi. Kiçik Xinganda yölbars uçraydi. Baliqlardan çörtan, laqqabaliq, sazan, amur, döngpeşona va boşqalar bor. Muxtor viloyat hududida «Bastak» tabiat qöriqxonasi joylaşgan.

Ya.m.v. hududini özlaştiriş 17-asrning 40-y.laridan boşlangan, aholi 19-asrning örtalaridan qöplab köçib borgan. 1928 yil 28 martda sobiq SSSR MIK Prezidiumi yahudiy millatiga mansub bölgan fuqarolarni Birobijan şahri atroflariga qöçiriş haqida qaror qabul qildi. 1930 yilda Uzoq Şarq ölkasida tarkibida Birobijan milliy r-ni, 1934 yil 7 mayda Ya.m.v. (markazi Birobijan posyolkasida) taşkil etildi va bu yerga SSSR hududidagi yahudiy millatita mansub fuqarolar köçirila boşladi.

Sanoatining asosiy tarmoklari: maşinasozlik va metallsozlik (ğalla va şoli öriş maşinalari va ularning ehtiyot qismlari, transformatorlar, çorvaçilik sohasi uçun jihozlar), quriliş materiallari (sement, ğişt, ohak, yiğma temirbeton mahsulotlari, tilingan binokorlik yoğoçlari), yoğoçsozlik (şu jumladan, mebel sanoati), yengil (poyabzal, trikotaj, töqimaçiliktikuvçilik, paypoq buyumlari işlab çiqariş) sanoatlari mavjud, qalay qazib olinadi. Barça yirik korxonalar 2-jahon uruşidan keyingi yillarda qurilgan. Asosiy sanoat markazi — Birobijan şahri Teploozersk, Priamurskiy, Xingansk, Londoko şaharçalari bor.

Ya.m.v. — Xabarovsk şahri va qisman ölkaning markaziy hamda şim. r-nlarining sabzavotkartoşka va sutgöşt yetkazib beradigan bazasi. Şuningdek, soya, don yetiştiriş va asalariçilikka ixtisoslaşgan. Çorvaçiligi, asosan, sutgöşt yönalişida. Qoramol, çöçqa, parranda boqiladi. Ped. inti, 2 muzey, 3 teatr bor. Sanatoriykurort va dam oliş muassasalari (şu jumladan, «Kuldur» kurorti) mavjud. T.y. uzunligi 312 km, Amur daryosida kema qatnaydigan suv yölining uz. 500 km, qattiq qoplamali avtomobil yöllar uz. 1609 km. «Jyoltiy Yar» aeroporti faoliyat körsatadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЯҲУДИЙЛАР МУХТОР ВИЛОЯТИ — РФ Хабаровск ўлкасининг жан. ғарбидаги мухтор вилоят. 1934 йил 7 майда ташкил этилган. Амур дарёси бўйида. Жанубий да Хитой билан чегарадош. Майд. 36 минг км2. Аҳолиси 190,9 минг киши (2002), яҳудий, рус, украин ва бошқалар миллат вакиллари яшайди. Шаҳар аҳолиси 67,3%. Мухтор вилоят 5 туманга бўлинган, 2 шаҳар ва 12 шаҳарча бор. Маркази — Биробижан шаҳри Бошқа йирик шаҳри — Облучье.

Я.м.в. шимол ва шим.ғарбини Кичик Хинган, Сутар, Помпей, Шчуки-Поктой тоғ тизмалари, Бурея тизмасининг тармоқлари эгаллаган. Жанубий шарқи пасттекисликдан иборат. Иқлими мўътадил, муссонли иқлим. Янв.нинг ўртача т-раси —21° дан — 26° гача. Июлнинг ўртача т-раси 18°2Г. Йилликёғин 500—800 мм. Вегетация даври текисликларда 170—175 кун, тоғларда 155—165 кун. Йирик дарёлари — Амур ва унинг Бира, Бижан ва Тунгуска ирмоклари. Тоғларда, асосан, қўнғир тоғўрмон, Ўрта Амур пасттекислигида ўтлоқиботқоқ, ўтлоқиглейли ва аллювиал, тепаликларда қўнғирўрмон тупроқлар. Ҳудудининг 36% ўрмон. Мўйнали ҳайвонлардан тийин, соболь, колонок, енотсимон ит, норка, қундуз; туёқлилардан лось, қобон яшайди. Кичик Хинганда йўлбарс учрайди. Балиқлардан чўртан, лаққабалиқ, сазан, амур, дўнгпешона ва бошқалар бор. Мухтор вилоят ҳудудида «Бастак» табиат қўриқхонаси жойлашган.

Я.м.в. ҳудудини ўзлаштириш 17-асрнинг 40-й.ларидан бошланган, аҳоли 19-асрнинг ўрталаридан қўплаб кўчиб борган. 1928 йил 28 мартда собиқ СССР МИК Президиуми яҳудий миллатига мансуб бўлган фуқароларни Биробижан шаҳри атрофларига қўчириш ҳақида қарор қабул қилди. 1930 йилда Узоқ Шарқ ўлкасида таркибида Биробижан миллий р-ни, 1934 йил 7 майда Я.м.в. (маркази Биробижан посёлкасида) ташкил этилди ва бу ерга СССР ҳудудидаги яҳудий миллатита мансуб фуқаролар кўчирила бошлади.

Саноатининг асосий тармоклари: машинасозлик ва металлсозлик (ғалла ва шоли ўриш машиналари ва уларнинг эҳтиёт қисмлари, трансформаторлар, чорвачилик соҳаси учун жиҳозлар), қурилиш материаллари (цемент, ғишт, оҳак, йиғма темирбетон маҳсулотлари, тилинган бинокорлик ёғочлари), ёғочсозлик (шу жумладан, мебель саноати), енгил (пойабзал, трикотаж, тўқимачиликтикувчилик, пайпоқ буюмлари ишлаб чиқариш) саноатлари мавжуд, қалай қазиб олинади. Барча йирик корхоналар 2-жаҳон урушидан кейинги йилларда қурилган. Асосий саноат маркази — Биробижан шаҳри Теплоозерск, Приамурский, Хинганск, Лондоко шаҳарчалари бор.

Я.м.в. — Хабаровск шаҳри ва қисман ўлканинг марказий ҳамда шим. р-нларининг сабзавоткартошка ва сутгўшт етказиб берадиган базаси. Шунингдек, соя, дон етиштириш ва асаларичиликка ихтисослашган. Чорвачилиги, асосан, сутгўшт йўналишида. Қорамол, чўчқа, парранда боқилади. Пед. инти, 2 музей, 3 театр бор. Санаторийкурорт ва дам олиш муассасалари (шу жумладан, «Кульдур» курорти) мавжуд. Т.й. узунлиги 312 км, Амур дарёсида кема қатнайдиган сув йўлининг уз. 500 км, қаттиқ қопламали автомобиль йўллар уз. 1609 км. «Жёлтий Яр» аэропорти фаолият кўрсатади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.