Yakkaboğ tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21–22-b. — ziyouz.com

Yakkaboğ tumani — Qaşqadaryo viloyatidagi tuman. 1926 yil 29 sentyabrda taşkil etilgan. Ya.t. turli yillarda Şahrisabz, Çiroqçi, Qamaşi tumanlariga qöşilgan. Keyin yana ajratilgan. Şim.dan Çiroqçi, Şahrisabz, şarq, ğarb va jan.dan Qamaşi tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 1,3 ming km2. Aholisi 190 ming kişi (2004). Tumanda 1 şahar (Yakkaboğ), 1 şaharça (Eski Yakkaboğ), 9 qişloq fuqarolari yiğini (Samoq, Sandal, Xiyobon, Çaydari, Esat, Örta, Qayrağoç, Qişlik, Qöşçinor) bor. Tuman markazi — Yakkaboğ şahri.

Tabiati. Ya.t. Qaşqadaryo viloyatining şarqiy qismida joylaşgan. Hududining şarqiy çekka qismlarida Hisor tizmasining, bal. 2500 m gaça bölgan, jan.ğarbiy tarmoqlari (Çaqçar, Beşnov, Xontaxta) bor. Bu toğlar ğarbga tomon pasayib, Qaşqadaryo tekisliklari bilan qöşilib ketadi. Toğ etaklari adirlardan iborat. Toğlardan köp daryo va soylar oqib tuşadi. Asosiy daryosi — Yakkaboğdaryo (Qizildaryo) va uning irmoqlari (Çöyanlisoy, Tirnasoy). Iqlimi kontinental. Yanv.ning örtaça trasi—1°, eng past t-ra —25°. Iyulning örtaça t-rasi 28,5°, eng yuqori t-ra 44°. Yillik örtaça t-ra 15°. Tumanning öziga xos relyefi (ğarbga tomon pasayib borişi) hududga bahorikor dehqonçilik uçun yetarli nam tuşişiga şaroit yaratgan. Örtaça yillik yoğin 350 mm dan (tekislik qismida) 450 mm gaça, toğlik qismida yoğin köproq. Yoğinning asosiy qismi (70%) bahor va qiş fasllariga töğri keladi. Suv sarfini tekislaş maqsadida daryo va soylarga tögonlar qurib suv omborlari barpo etilgan. Qoraboğ, Nöğayli, Yangiqörğon va boşqalar suv omborlari, Darxon, Beşariq, Xöjailğor, Qurjab ariqlari tumanning asosiy suğoriş şoxobçalaridir. Suğorişda artezian quduqlari suvlaridan ham foydalaniladi. Tuproqlari, asosan, tipik böz tuproq, toğlarda qönğir böz tuproq. Ösimlik dunyosi xilmaxil. Tekisliklarda, asosan, çöl efemer ösimliklari, şuvoq, yantoq, şöra, arça, mevali yovvoyi daraxtlar (olça, nok, olma, pista, dölana, bodom va boşqalar), zarang, qatranği, zirk, itburun va boşqalar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan tulki, böri, quyon, qobon, ayiq, qoplon, börsiq, kiyik; parrandalardan kaklik, bedana, törğay, qarğa, çumçuq, qaldirğoç va boşqalar, kemiruvçilardan siçqon, kalamuş; sudralib yuruvçilardan turli xil zaharli va zaharsiz ilonlar, eçkemar, kaltakesaklar; suv havzalarida sazan, laqka, marinka baliqlari yaşaydi. Foydali qazilmalardan toşkömir, kumuş, qörğoşin, mis, rux rudalari, neft bor. «Hisor qöriqxonasi» mavjud.

Aholisi, asosan, özbeklar; şuningdek, tojik, qozoq, rus va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 146,2 kişi. Şahar aholisi 33,4 ming kişi, qişloq aholisi 156,6 ming kişi (2004).

Xöjaligi Ya.t. da jami 2300 dan ziyod korxona, taşkilot va savdo şoxobçasi işlab turibdi. Paxta tozalaş, un tortiş, «Şarobkonserva» zdlari, Yakkaboğ töqimaçilik kti, MTP, q.x. maşinalarini ta'mirlaş korxonalari, q.x. mahsulotlarini qayta işlaydigan korxonalar, mikrofirmalar, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari faoliyat körsatadi. Özbekiston—Germaniya «Yakkaboğteks», Özbekiston— Rossiya «alMa'ruf» qöşma korxonalari, şirkat uyuşmalari, jamoaşirkat, fermer xöjaliklari va boşqalar bor. Q.x.da paxtaçilik, ğallaçilik, boğdorçilik, çorvaçilik, ipakçilik bilan şuğullaniladi. Umumiy ekin mayd. 116,2 ming ga. Şundan 18,7 ming ga don ekinlari bilan. band. Şuningdek, paxta, sabzavot va kartoşka, ozuqa ekinlari ham ekiladi. Tumandagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 44,4 mingga yaqin qoramol (şu jumladan, 24,4 mingga yaqin sigir), 45,9 mingga yaqin qöy va eçki, 44 mingga yaqin parranda, 1,5 mingdan ziyod yilqi boqiladi (2004). Ya.t.dagi örmon xöjaliklarida dorivor ösimliklar yiğiladi.

2004/05 öquv yilidagi 107 umumiy ta'lim maktabida 53,8 ming öquvçi ta'lim oldi. Litseyinternat, san'at maktabi, 3 kasb-hunar kolleji (2200 talaba), kasb-hunar maktabi (400 öquvçi) mavjud. 35 jamoat qutubxonasi, 6 klub muassasasi, madaniyat va istirohat boği bor. «Nozigul» folklor dastasi, «Dilnavoz» xalq ansambli faoliyat körsatadi. Stadion, bolalar sport maktabi mavjud. 4 sanatoriy aholiga xizmat körsatadi. 4 kasalxona, vraçlik tibbiy punktlar, poliklinika, 3 ambulatoriya, tuğruqxona majmuasi va boşqalar tibbiy muassasalarda 337 vraç, şuningdek, örta tibbiy xodimlar işlaydi. Tuman hududidan Qarşi — Kitob t.y., Katta Özbekiston trakti (Toşkent — Termiz) ötadi. Tuman markazi (Yakkaboğ şahri) bilan qöşni tumanlar va Qarşi şahri orasida avtobuslar qatnaydi.

Latif Erdonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЯККАБОҒ ТУМАНИ — Қашқадарё вилоятидаги туман. 1926 йил 29 сентябрда ташкил этилган. Я.т. турли йилларда Шаҳрисабз, Чироқчи, Қамаши туманларига қўшилган. Кейин яна ажратилган. Шим.дан Чироқчи, Шаҳрисабз, шарқ, ғарб ва жан.дан Қамаши туманлари билан чегарадош. Майд. 1,3 минг км2. Аҳолиси 190 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳар (Яккабоғ), 1 шаҳарча (Эски Яккабоғ), 9 қишлоқ фуқаролари йиғини (Самоқ, Сандал, Хиёбон, Чайдари, Эсат, Ўрта, Қайрағоч, Қишлик, Қўшчинор) бор. Туман маркази — Яккабоғ шаҳри.

Табиати. Я.т. Қашқадарё вилоятининг шарқий қисмида жойлашган. Ҳудудининг шарқий чекка қисмларида Ҳисор тизмасининг, бал. 2500 м гача бўлган, жан.ғарбий тармоқлари (Чақчар, Бешнов, Хонтахта) бор. Бу тоғлар ғарбга томон пасайиб, Қашқадарё текисликлари билан қўшилиб кетади. Тоғ этаклари адирлардан иборат. Тоғлардан кўп дарё ва сойлар оқиб тушади. Асосий дарёси — Яккабоғдарё (Қизилдарё) ва унинг ирмоқлари (Чўянлисой, Тирнасой). Иқлими континентал. Янв.нинг ўртача траси—1°, энг паст т-ра —25°. Июлнинг ўртача т-раси 28,5°, энг юқори т-ра 44°. Йиллик ўртача т-ра 15°. Туманнинг ўзига хос рельефи (ғарбга томон пасайиб бориши) ҳудудга баҳорикор деҳқончилик учун етарли нам тушишига шароит яратган. Ўртача йиллик ёғин 350 мм дан (текислик қисмида) 450 мм гача, тоғлик қисмида ёғин кўпроқ. Ёғиннинг асосий қисми (70%) баҳор ва қиш фаслларига тўғри келади. Сув сарфини текислаш мақсадида дарё ва сойларга тўгонлар қуриб сув омборлари барпо этилган. Қорабоғ, Нўғайли, Янгиқўрғон ва бошқалар сув омборлари, Дархон, Бешариқ, Хўжаилғор, Қуржаб ариқлари туманнинг асосий суғориш шохобчаларидир. Суғоришда артезиан қудуқлари сувларидан ҳам фойдаланилади. Тупроқлари, асосан, типик бўз тупроқ, тоғларда қўнғир бўз тупроқ. Ўсимлик дунёси хилмахил. Текисликларда, асосан, чўл эфемер ўсимликлари, шувоқ, янтоқ, шўра, арча, мевали ёввойи дарахтлар (олча, нок, олма, писта, дўлана, бодом ва бошқалар), заранг, қатранғи, зирк, итбурун ва бошқалар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, бўри, қуён, қобон, айиқ, қоплон, бўрсиқ, кийик; паррандалардан каклик, бедана, тўрғай, қарға, чумчуқ, қалдирғоч ва бошқалар, кемирувчилардан сичқон, каламуш; судралиб юрувчилардан турли хил заҳарли ва заҳарсиз илонлар, эчкемар, калтакесаклар; сув ҳавзаларида сазан, лақка, маринка балиқлари яшайди. Фойдали қазилмалардан тошкўмир, кумуш, қўрғошин, мис, рух рудалари, нефть бор. «Ҳисор қўриқхонаси» мавжуд.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; шунингдек, тожик, қозоқ, рус ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 146,2 киши. Шаҳар аҳолиси 33,4 минг киши, қишлоқ аҳолиси 156,6 минг киши (2004).

Хўжалиги Я.т. да жами 2300 дан зиёд корхона, ташкилот ва савдо шохобчаси ишлаб турибди. Пахта тозалаш, ун тортиш, «Шаробконсерва» здлари, Яккабоғ тўқимачилик кти, МТП, қ.х. машиналарини таъмирлаш корхоналари, қ.х. маҳсулотларини қайта ишлайдиган корхоналар, микрофирмалар, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари фаолият кўрсатади. Ўзбекистон—Германия «Яккабоғтекс», Ўзбекистон— Россия «алМаъруф» қўшма корхоналари, ширкат уюшмалари, жамоаширкат, фермер хўжаликлари ва бошқалар бор. Қ.х.да пахтачилик, ғаллачилик, боғдорчилик, чорвачилик, ипакчилик билан шуғулланилади. Умумий экин майд. 116,2 минг га. Шундан 18,7 минг га дон экинлари билан. банд. Шунингдек, пахта, сабзавот ва картошка, озуқа экинлари ҳам экилади. Тумандаги жамоа ва шахсий хўжаликларида 44,4 мингга яқин қорамол (шу жумладан, 24,4 мингга яқин сигир), 45,9 мингга яқин қўй ва эчки, 44 мингга яқин парранда, 1,5 мингдан зиёд йилқи боқилади (2004). Я.т.даги ўрмон хўжаликларида доривор ўсимликлар йиғилади.

2004/05 ўқув йилидаги 107 умумий таълим мактабида 53,8 минг ўқувчи таълим олди. Лицейинтернат, санъат мактаби, 3 касб-ҳунар коллежи (2200 талаба), касб-ҳунар мактаби (400 ўқувчи) мавжуд. 35 жамоат қутубхонаси, 6 клуб муассасаси, маданият ва истироҳат боғи бор. «Нозигул» фольклор дастаси, «Дилнавоз» халқ ансамбли фаолият кўрсатади. Стадион, болалар спорт мактаби мавжуд. 4 санаторий аҳолига хизмат кўрсатади. 4 касалхона, врачлик тиббий пунктлар, поликлиника, 3 амбулатория, туғруқхона мажмуаси ва бошқалар тиббий муассасаларда 337 врач, шунингдек, ўрта тиббий ходимлар ишлайди. Туман ҳудудидан Қарши — Китоб т.й., Катта Ўзбекистон тракти (Тошкент — Термиз) ўтади. Туман маркази (Яккабоғ шаҳри) билан қўшни туманлар ва Қарши шаҳри орасида автобуслар қатнайди.

Латиф Эрдонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.