Yalliğlaniş

Yalliğlaniş — kasallik qözğatuvçi zararli omillar (fiz., kimyoviy, biol.) ta'siriga qarşi organizmning murakkab mahalliy nomaxsus himoya reaksiyasi. Şikastlangan soha Ya. reaksiyasi tufayli organizmning soğlom töqimalaridan ajralib qoladi; u joyga qondan immun hujayralar kelib, ular har xil destruktiv effektlarni rivojlantiradi. Arteriyalar va kapillyarlarning qon bilan tölişi Ya. öçoğida qizariş va gipertermiyaga, tomirlar ötkazuvçanligining oşişi şiş va oğriqqa sabab böladi (nerv oxiriga bosim bölganligi hisobiga). Leykotsitlar migratsiyasi (birinçi navbatda, neytrofillarning) va ularning faollaşişi atrofdagi töqimalarning sitolizi va yiring hosil bölişiga olib keladi. Ya. öçoklari zararli omilni bostiruvçi asosiy mexanizmlarga fagotsitoz, hujayradan taşqari sitoliz, nomaxsus kontaktli killing, hamda komplement tizimining sitolitik reaksiyalari hisoblangan gumoral reaksiyalar kiradi. Şu bilan bir vaqtda Ya. mahalliy va umumiy immunitetining rivojlanişiga turtki böladi. Ya. organizmning ilk reaksiyalaridan biri hisoblanib, u organizmni yot jismlardan himoya qiliş yoki parçalangan öz hujayralaridan tozalaş kabi vazifalarni bajaradi.

Ya. uçta muhim tarkib (komponent)dan: alteratsiya (hujayra va töqimalarning şikastlanişigaça bölgan özgarişlari), ekssudatsiya (suyuqlik va qon hujayralarining tomirlaridan çiqişi) va proliferatsiya (hujayralarning köpayişi va töqimalarning ösib ketişi)dan taşkil topgan. Ya. reaksiyalarining har qanday körinişlarida bu uç komponent albatta mavjud böladi. Ulardan qaysi birining ustunligiga köra, Ya.ning uçta asosiy — alterativ, ekssudativ va proliferativ şakli farq qilinadi.

Alterativ Ya. köpinça içki a'zolar (yurak, jigar, buyrak)da yuzaga keladi. Ya.ning bu şakli ba'zi bir allergik reaksiyalar, kuçli toksik (mas, patogen mikroblar ajratadigan ekzotoksin) modsalar ta'sir etganda, autoimmun jarayonlarda vujudga keladi.

Ekssudativ Ya. boşqalariga nisbatan köproq uçraydi; Ya. öçoğida tomirlarning tavsifi özgarişi hisobiga tomir devorining ötkazuvçanligi oşadi, natijada qonning suyuq qismi va leykotsitlar tomirdan atrofdagi töqimaga çiqib, Ya. öçoğida töplanadi (bu suyuqlik ekssudat deb ataladi). Agar ekssudat deyarli tiniq va tarkibida 8% gaça oqsil bölsa, seroz Ya. deb ataladi. Ekssudatda maxsus oqsillar — fibrinogen köp bölsa, fibrinoz Ya. deyiladi. Yiringli Ya.da ekssudatda juda köp miqdorda nobud bölgan leykotsitlar va boşqalar böladi.

Proliferativ Ya. hujayra elementlarining köpayişi, tugunlar hosil bölişi bilan ifodalanadi, bu zaxm, sil, toşmali terlama kabi kasalliklarda kuzatiladi.

Ya.ning asosiy belgilari (qizariş, qavariş, qiziş, oğriq va funksiyaning buzilişi) yuzada joylaşgan a'zolarning ötkir Ya.i uçun xos, agar u içki a'zolarda vujudga kelgan bölsa, bu belgilarning hammasi kuzatilmasligi ham mumkin. Odatda, Ya.da organizmda isitma, qonda leykotsitlar sonining köpayişi (leykotsitoz), moddalar almaşinuvining buzilişi, Ya.ning oğir şakllarida esa umumiy intoksikatsiyaning rivojlanişi kabi reakpiyalar paydo böladi.

Ya. himoya, moslaniş reaksiyasi bölsada, ma'lum şaroitlarda organizm uçun hayotiy zarur töqimalarning şikastlanişiga olib keladi. Ya.ning oqibatlari har xil, yalliğlangan soha butunlay tuzalib ketişi, ba'zan töqimalarning talaygina qismiga putur yetgan bölsa, yalliğlangan joy çandiqlanib qolişi ham mumkin. Agar Ya. içki a'zolarda bölsa, qöşni a'zolarni bir-biriga tutaş joylarida bitişma hosil böladi, natijada şikastlangan a'zo funksiyasi özgaradi.

Ya.ning har qanday körinişida şifokorga murojaat etiş va uning körsatmalariga amal qiliş lozim.