Yalliğlanişga qarşi dorilar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30–31-b. — ziyouz.com
Yalliğlanişga qarşi dorilar — yalliğlaniş jarayonini susaytirişda qöllaniladigan dorilar; ular sirtga, oğiz orqali, rektal va inyeksion qöllaş uçun möljallangan bölib, deyarli barça dori şakllari holida işlab çiqariladi.
Ya.q.d.ni qöllaş yalliğlaniş jarayoni qaysi a'zoda kuzatilayotganligi, uning patogenezi va boşqalarga boğliq.
Farmakologik faol birikmalarning turli guruhlariga mansub köpgina dori vositalari yalliğlanişga qarşi ta'sirga ega, ular yalliğlanişning sabablari, tabiati va tasnifidan qat'i nazar unga qarşi ta'sir körsatadi.
Infeksiya sababli yalliğlanişda antibiotiklar va boşqalar kimyoterapevtik vositalar qöllaniladi, ular mikroorganizmlarning hayot faoliyatini susaytiradi va mikroflora muhitidagi yalliğlaniş jarayoniga nisbatan ta'sir qiladi. Alohida kimyoterapevtik vositalar (mas, sulfanilamidlar, tetratsiklinlar va boşqalar) ham yalliğlaniş jarayonlarini bartaraf etadi, lekin ularning samarasi kam.
Kimyoviy tuzilişiga köra Ya.q.d. steroid va nosteroid guruhlarga bölinadi.
Buyrak usti bezlari pöstloği gormonlari va ularning sintetik örindoşlari — glyukokortikoidlarning amaliy ahamiyati katta bölişiga qaramay, ulardan foydalanganda ba'zi noxuş holatlar röy beradi. Şuning uçun ularni öz bilgiça qabul qiliş yaramaydi.
Yalliğlanişga qarşi steroid vositalarga rezorbtiv (gidrokortizon, prednizolon, deksametazon va boşqalar) va mahalliy ta'sir qiluvçi (flyuotsinolon atsetonid, flyumetazon pivalat, betametazon va boşqalar) glyukokortikoidlar kirib ularning ta'siri immunodepressiv ta'sir bilan birgalikda namoyon böladi; nosteroid vositalarga karbon kislotalarning ba'zi hosilalari (pirazolon, oksikam va boşqalar) kiradi.
Bir qator oğriq qoldiruvçi dorilar ham Ya.q.d. sifatida işlatiladi. Bular yalliğlanişga qarşi ta'siri jihatidan glyukokortikoidlardan kuçsizroq, qöşimça kasalliklarni ham nisbatan kam keltirib çiqaradi. Şu tufayli oğriq qoldiruvçi dorilar böğimlar, muskullar va içki a'zolar yalliğlanişida keng qöllaniladi. Ular analgetik va isitma tuşiruvçi ta'sirga ega. Köpgina dorivor ösimliklar (mas, böyimodaron, mavrak va boşqalar) ba'zi teri va şilliq qavatlar kasalliklarida yalliğlanişga qarşi yaxşi naf beradi. Me'daiçak yöllari yalliğlanganda (ayniqsa bolalarda) şilimşiq holidagi dori buyuriladi. U bevosita yalliğlanişga qarşi ta'sir etmay, faqat şilliq pardani örab oladi va uni har xil ta'sirlardan saqlaydi.
Buriştiruvçi dorilar ham yalliğlanişga qarşi kuçsizroq ta'sir etadi, ular asosan teri va şilliq pardalar yalliğlanganda işlatiladi. Buriştiruvçi dorilar töqimaning oqsil moddalari bilan birgalikda himoya qatlami hosil qilib, şilliq pardalarni va şikastlangan sirtlarni turli ta'sirotlardan saqlaydi va yalliğlaniş jarayonining avj olişiga yöl qöymaydi.
Aseptik yalliğlanişda (ayniqsa, allergik yoki autoallergik töqimalar şikastlanganda) yalliğlanişga qarşi steroid vositalarning immunodepressiv ta'siri alohida ahamiyatga ega.
Immunodepressantlar, asosan, immunitet hujayra omiliga susaytiruvçi ta'sir körsatib, sitostatik ta'sir hisobiga yalliğlanişning proliferativ bosqiçini bartaraf etadi.
Ya.q.d. kelib çiqiş sabablari turliça bölgan yalliğlaniş kasalliklarini davolaşda qöllaniladi. Ulardan köpinça revmatizmga qarşi vosita sifatida foydalaniladi. Yalliğlanişga qarşi steroid vositalar miokarditlar, ötkir va surunkali nefritlar, gepatitlar va boşqalar içki a'zolarning yalliğlaniş kasalliklarini davolaş uçun işlatiladi. Glyukokortikoidlar dermatologiya (mas, ekzema, dermatitlar, neyrodermitlar va boşqalarda mahalliy qöllaş uçun), oftalmologiya (keratit, konyunktivit, irit, bleforit va boşqalar), otorinolaringologiya (vazomotor va allergik rinitlar, taşqi eşitiş yöllari yalliğlanişi) amaliyotida qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯЛЛИҒЛАНИШГА ҚАРШИ ДОРИЛАР — яллиғланиш жараёнини сусайтиришда қўлланиладиган дорилар; улар сиртга, оғиз орқали, ректал ва инъекцион қўллаш учун мўлжалланган бўлиб, деярли барча дори шакллари ҳолида ишлаб чиқарилади.
Я.қ.д.ни қўллаш яллиғланиш жараёни қайси аъзода кузатилаётганлиги, унинг патогенези ва бошқаларга боғлиқ.
Фармакологик фаол бирикмаларнинг турли гуруҳларига мансуб кўпгина дори воситалари яллиғланишга қарши таъсирга эга, улар яллиғланишнинг сабаблари, табиати ва таснифидан қатъи назар унга қарши таъсир кўрсатади.
Инфекция сабабли яллиғланишда антибиотиклар ва бошқалар кимётерапевтик воситалар қўлланилади, улар микроорганизмларнинг ҳаёт фаолиятини сусайтиради ва микрофлора муҳитидаги яллиғланиш жараёнига нисбатан таъсир қилади. Алоҳида кимётерапевтик воситалар (мас, сульфаниламидлар, тетрациклинлар ва бошқалар) ҳам яллиғланиш жараёнларини бартараф этади, лекин уларнинг самараси кам.
Кимёвий тузилишига кўра Я.қ.д. стероид ва ностероид гуруҳларга бўлинади.
Буйрак усти безлари пўстлоғи гормонлари ва уларнинг синтетик ўриндошлари — глюкокортикоидларнинг амалий аҳамияти катта бўлишига қарамай, улардан фойдаланганда баъзи нохуш ҳолатлар рўй беради. Шунинг учун уларни ўз билгича қабул қилиш ярамайди.
Яллиғланишга қарши стероид воситаларга резорбтив (гидрокортизон, преднизолон, дексаметазон ва бошқалар) ва маҳаллий таъсир қилувчи (флюоцинолон ацетонид, флюметазон пивалат, бетаметазон ва бошқалар) глюкокортикоидлар кириб уларнинг таъсири иммунодепрессив таъсир билан биргаликда намоён бўлади; ностероид воситаларга карбон кислоталарнинг баъзи ҳосилалари (пиразолон, оксикам ва бошқалар) киради.
Бир қатор оғриқ қолдирувчи дорилар ҳам Я.қ.д. сифатида ишлатилади. Булар яллиғланишга қарши таъсири жиҳатидан глюкокортикоидлардан кучсизроқ, қўшимча касалликларни ҳам нисбатан кам келтириб чиқаради. Шу туфайли оғриқ қолдирувчи дорилар бўғимлар, мускуллар ва ички аъзолар яллиғланишида кенг қўлланилади. Улар анальгетик ва иситма туширувчи таъсирга эга. Кўпгина доривор ўсимликлар (мас, бўйимодарон, маврак ва бошқалар) баъзи тери ва шиллиқ қаватлар касалликларида яллиғланишга қарши яхши наф беради. Меъдаичак йўллари яллиғланганда (айниқса болаларда) шилимшиқ ҳолидаги дори буюрилади. У бевосита яллиғланишга қарши таъсир этмай, фақат шиллиқ пардани ўраб олади ва уни ҳар хил таъсирлардан сақлайди.
Буриштирувчи дорилар ҳам яллиғланишга қарши кучсизроқ таъсир этади, улар асосан тери ва шиллиқ пардалар яллиғланганда ишлатилади. Буриштирувчи дорилар тўқиманинг оқсил моддалари билан биргаликда ҳимоя қатлами ҳосил қилиб, шиллиқ пардаларни ва шикастланган сиртларни турли таъсиротлардан сақлайди ва яллиғланиш жараёнининг авж олишига йўл қўймайди.
Асептик яллиғланишда (айниқса, аллергик ёки аутоаллергик тўқималар шикастланганда) яллиғланишга қарши стероид воситаларнинг иммунодепрессив таъсири алоҳида аҳамиятга эга.
Иммунодепрессантлар, асосан, иммунитет ҳужайра омилига сусайтирувчи таъсир кўрсатиб, цитостатик таъсир ҳисобига яллиғланишнинг пролифератив босқичини бартараф этади.
Я.қ.д. келиб чиқиш сабаблари турлича бўлган яллиғланиш касалликларини даволашда қўлланилади. Улардан кўпинча ревматизмга қарши восита сифатида фойдаланилади. Яллиғланишга қарши стероид воситалар миокардитлар, ўткир ва сурункали нефритлар, гепатитлар ва бошқалар ички аъзоларнинг яллиғланиш касалликларини даволаш учун ишлатилади. Глюкокортикоидлар дерматология (мас, экзема, дерматитлар, нейродермитлар ва бошқаларда маҳаллий қўллаш учун), офтальмология (кератит, конъюнктивит, ирит, блефорит ва бошқалар), оториноларингология (вазомотор ва аллергик ринитлар, ташқи эшитиш йўллари яллиғланиши) амалиётида қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.